อาหารกระตุ้นฮอร์โมนความสุขที่คนนิยมพูดถึง เช่น ปลาแซลมอน ผักใบเขียว และอาหารที่มีสังกะสี มีงานด้านโภชนาการและสุขภาพจิตที่ชี้ว่าอาหารเกี่ยวข้องกับอารมณ์จริง แต่ไม่มีอาหารชนิดใดที่กินแล้วทำให้เซโรโทนิน (serotonin) พุ่งขึ้นทันที และหลักฐานของอาหารแต่ละอย่างก็แข็งแรงไม่เท่ากัน
เซโรโทนินกับอาหารกระตุ้นฮอร์โมนความสุข ร่างกายใช้อย่างไร
เซโรโทนินเป็นสารเคมีในสมองที่สร้างขึ้นที่ก้านสมอง และเกี่ยวข้องกับอารมณ์ ความจำ และการนอน Harvard Health Publishing ระบุว่าระดับเซโรโทนินที่ต่ำมีความเชื่อมโยงกับภาวะซึมเศร้า และยาต้านซึมเศร้ากลุ่ม SSRI กับ SNRI ทำงานโดยเพิ่มระดับเซโรโทนิน
วัตถุดิบที่สมองใช้ทำเซโรโทนินคือทริปโตเฟน (tryptophan) กรดอะมิโนชนิดหนึ่งที่พบในอาหารโปรตีนสูง เช่น เนื้อไก่งวง แต่ Harvard Health อธิบายว่าร่างกายแปลงทริปโตเฟนเป็นเซโรโทนินได้ไม่ค่อยมีประสิทธิภาพ และโปรตีนจากอาหารอื่นที่กินพร้อมกันจะแย่งกันเข้าสู่สมอง ทำให้ทริปโตเฟนเข้าไปได้น้อยลง
บทความเดียวกันระบุว่าคาร์โบไฮเดรตเชิงซ้อน เช่น ผัก ผลไม้ ถั่ว และธัญพืชไม่ขัดสี อาจช่วยให้ทริปโตเฟนเข้าสู่สมองได้ดีขึ้น เพราะกระตุ้นอินซูลินที่ช่วยให้กล้ามเนื้อดึงกรดอะมิโนตัวอื่นไปใช้ Harvard Health ใช้คำว่า "อาจ" ในประเด็นนี้ ซึ่งหมายความว่ายังไม่ใช่ข้อสรุปที่ชัดเจน
นอกจากอาหาร Harvard Health ยังระบุว่าการออกกำลังกายทำให้ร่างกายปล่อยทริปโตเฟนมากขึ้น และแสงแดดหรือการบำบัดด้วยแสงช่วยเพิ่มเซโรโทนินได้ ดังนั้นอาหารเป็นเพียงหนึ่งในปัจจัยเท่านั้น

ปลาแซลมอนมีหลักฐานเด่นสุด ผักใบเขียวและสังกะสียังเป็นขั้นเบื้องต้น
ปลาแซลมอนเป็นอาหารที่มีหลักฐานชัดที่สุดในรายการนี้ เพราะมีโอเมกา-3 โดยเฉพาะกรด EPA และ DHA ที่ Harvard Health ระบุว่าเป็นสองตัวที่มีศักยภาพสูงสุดต่อโรคทางอารมณ์ และ EPA ถือว่าได้ผลดีกว่าสำหรับภาวะซึมเศร้า Harvard Health ระบุว่ามีการทดลองทางคลินิกกว่า 30 ชิ้นที่ศึกษาโอเมกา-3 กับภาวะซึมเศร้า ส่วนใหญ่ใช้เสริมไปกับยาต้านซึมเศร้า
สำหรับสูตรที่ได้ผลดี Harvard Health ระบุว่ามี EPA อย่างน้อยร้อยละ 60 เมื่อเทียบกับ DHA ส่วนเรื่องปริมาณ บทความเดียวกันเทียบให้เห็นภาพว่าโอเมกา-3 ราว 1 กรัมต่อวัน เท่ากับการกินปลาแซลมอนประมาณ 3 มื้อต่อสัปดาห์ Harvard Health สรุปว่ายังต้องมีงานวิจัยเพิ่มทั้งเรื่องกลไก ประสิทธิผล และความปลอดภัยระยะยาว
ผักใบเขียวเข้มอย่างผักโขมและผักชาร์ด (Swiss chard) เป็นแหล่งแมกนีเซียม บทความเรื่องอาหารช่วยลดความวิตกกังวลของ Harvard Health โดย ดร.อูมา ไนดู (Uma Naidoo) ซึ่งตีพิมพ์เมื่อปี 2562 ยกงานที่ศึกษาในหนูเม้าส์ พบว่าอาหารที่มีแมกนีเซียมต่ำทำให้พฤติกรรมวิตกกังวลเพิ่มขึ้น จึงเสนอว่าอาหารที่มีแมกนีเซียมอาจช่วยให้รู้สึกสงบ แต่นี่เป็นผลในสัตว์ทดลอง ยังเทียบเป็นผลในคนไม่ได้โดยตรง
บทความเดียวกันระบุว่าวอลนัทและพีแคนอยู่ในกลุ่มอาหารที่มีสารต้านอนุมูลอิสระสูง ส่วนอาหารที่มีสังกะสี เช่น หอยนางรม เม็ดมะม่วงหิมพานต์ ตับ เนื้อวัว และไข่แดง ถูกระบุว่ามีความเชื่อมโยงกับความวิตกกังวลที่ลดลง ซึ่งเป็นความสัมพันธ์ที่พบ ไม่ได้พิสูจน์ว่ากินแล้วทำให้ดีขึ้น
รูปแบบการกินที่สัมพันธ์กับความเสี่ยงซึมเศร้าต่ำลง
งานที่ Harvard Health อ้างถึงมองภาพรวมของมื้ออาหารมากกว่าอาหารรายตัว รูปแบบการกินที่มีผัก ผลไม้ ธัญพืชไม่ขัดสี ปลา และน้ำมันมะกอกมาก สัมพันธ์กับความเสี่ยงซึมเศร้าที่ต่ำลง ส่วนรูปแบบที่มีเนื้อแดง เนื้อแปรรูป ธัญพืชขัดสี และของหวานมาก สัมพันธ์กับความเสี่ยงที่สูงขึ้น
ผู้เขียนบทความนั้นยอมรับว่าความสัมพันธ์อาจเป็นไปได้สองทาง คือคนที่เป็นซึมเศร้าอาจกินแย่ลงเอง จึงอ้างการวิเคราะห์งานติดตามผลระยะยาว ที่วัดการกินก่อนแล้วค่อยดูอาการซึมเศร้าภายหลัง พบว่าการกินแบบดีต่อสุขภาพ เช่น อาหารเมดิเตอร์เรเนียน สัมพันธ์กับความเสี่ยงที่จะมีอาการซึมเศร้าต่ำลงอย่างมีนัยสำคัญ ซึ่งชี้ว่าการกินน่าจะมาก่อน แต่ไม่ได้ยืนยันว่าเป็นสาเหตุโดยตรง
ในทางปฏิบัติ นั่นหมายความว่าการเพิ่มผัก ผลไม้ ถั่ว เมล็ดพืช และปลาในมื้อประจำวัน มีน้ำหนักมากกว่าการตามหาอาหารวิเศษเพียงอย่างเดียว
ดาร์กช็อกโกแลต กล้วย ชาเขียว เบอร์รี่ ยังไม่มีหลักฐานชัด
อาหารอย่างดาร์กช็อกโกแลต กล้วย ชาเขียว และผลไม้ตระกูลเบอร์รี่ที่มักถูกยกว่ากระตุ้นความสุข ยังไม่มีหลักฐานที่ชัดเจนในแหล่งข้อมูลของ Harvard Health ว่าส่งผลต่ออารมณ์โดยตรง กินได้ตามปกติ แต่ไม่ควรคาดหวังผลต่ออารมณ์เกินกว่าที่หลักฐานบอก
Harvard Health มองโภชนาการเป็นตัวเสริม ไม่ใช่ตัวแทนการรักษา และแนะนำให้พบแพทย์หากความวิตกกังวลรุนแรงหรืออยู่นานเกิน 2 สัปดาห์ ผู้ที่มีอารมณ์ซึมเศร้า นอนไม่หลับ หรือหมดความสนใจในสิ่งต่างๆ ต่อเนื่อง ควรไปพบแพทย์ ไม่ควรใช้อาหารแทนการรักษา
สำหรับอาหารเสริมโอเมกา-3 ตอนนี้ยังไม่มีข้อมูลสถานะในไทยจากต้นทางที่ใช้ในบทความนี้ ก่อนเริ่มหรือเปลี่ยนการรักษา รวมถึงก่อนกินอาหารเสริมโอเมกา-3 หรืออาหารเสริมอื่นควบคู่กับยา ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อน
ที่มา: Harvard Health Publishing บทความ Serotonin: The natural mood booster, Omega-3 fatty acids for mood disorders, Diet and depression และ Nutritional strategies to ease anxiety







