ผู้ป่วยโรคกล้ามเนื้ออ่อนแรง SMA (spinal muscular atrophy) และครอบครัวที่เคยใช้หรือกำลังพิจารณายีนบำบัด SMA อย่าง Zolgensma และ Itvisma มีข่าวความปลอดภัยที่ควรรู้ สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยาสหรัฐฯ (U.S. Food and Drug Administration หรือ FDA) ออกประกาศด้านความปลอดภัยเมื่อ 6 พ.ย. 2569 ว่ากำลังสอบสวนความเสี่ยงเนื้องอก รวมถึงมะเร็ง ที่เชื่อมโยงกับยาสองตัวนี้ หลังได้รับรายงานจากการใช้จริงหลังยาวางจำหน่าย
ประกาศนี้ยังเป็นขั้นสอบสวน FDA ระบุว่าประโยชน์โดยรวมของยาทั้งสองตัวยังมากกว่าความเสี่ยงในข้อบ่งใช้ที่อนุมัติ และกำลังประเมินว่าต้องดำเนินการเชิงกำกับหรือไม่ ยังไม่ได้บอกว่าจะถอนหรือจำกัดการใช้ยา
สิ่งที่ FDA ยืนยันแล้วจากรายงานหลังยาวางจำหน่าย
FDA ได้รับรายงานว่าผู้ป่วย SMA ที่ได้รับ Zolgensma เกิดเนื้องอก ยานี้เป็นยีนบำบัดที่ใช้พาหะจากไวรัสชนิดเอเดโนแอสโซซิเอเต็ด (adeno-associated virus หรือ AAV) เนื้องอกที่มีรายงานอยู่ในระบบประสาทส่วนกลางและส่วนปลาย บริเวณไขสันหลังและข้างไขสันหลัง รวมถึงที่ไต
ในกลุ่มนี้ FDA ชี้ว่ามี 3 รายที่เนื้องอกเกี่ยวข้องกับยีน GLI1 (Glioma-Associated Oncogene Homolog 1) GLI1 เป็นออนโคยีน คือยีนที่มีศักยภาพก่อมะเร็งได้เมื่อทำงานมากเกินไปหรือถูกกระตุ้นผิดปกติ FDA ระบุว่ามีรายงานที่ยืนยันแล้วว่าเป็น 'insertional oncogenesis' ที่เกี่ยวกับตัวผลิตภัณฑ์
คำนี้อธิบายง่ายๆ ได้ว่า ดีเอ็นเอจากพาหะของยาแทรกเข้าไปในจีโนมของเซลล์ แล้วเกี่ยวข้องกับการเกิดมะเร็ง ใน 2 จาก 3 รายนั้น การวิเคราะห์เนื้อเยื่อเนื้องอกระดับโมเลกุลพบดีเอ็นเอพาหะของ Zolgensma แทรกอยู่ในจีโนม โดยส่วน promoter ของโครงสร้างยาไปอยู่เหนือหรือภายในยีน GLI1 ส่วนรายที่ 3 FDA ระบุว่ากลไกที่ทำให้ GLI1 แสดงออกเกินปกติยังอยู่ระหว่างตรวจสอบ
ตัวเลขที่ยืนยันได้จากประกาศของ FDA จึงมีเพียง 3 รายที่เกี่ยวกับ GLI1 เท่านั้น ประกาศไม่ได้ระบุจำนวนรายงานเนื้องอกทั้งหมด และไม่ได้บอกว่าเกิดขึ้นในผู้ใช้ยากี่เปอร์เซ็นต์ จึงยังบอกไม่ได้ว่าความเสี่ยงสูงแค่ไหน และยังสรุปไม่ได้ว่ายาเป็นสาเหตุของเนื้องอกทุกราย

ยีนบำบัด SMA ทั้ง Zolgensma และ Itvisma ใช้พาหะเดียวกัน ความเสี่ยงจึงใช้กับทั้งคู่
Zolgensma ให้ยาทางหลอดเลือดดำ ใช้กับผู้ป่วย SMA อายุต่ำกว่า 2 ปี FDA อนุมัติครั้งแรกเมื่อ 24 พ.ค. 2562 ส่วน Itvisma ฉีดเข้าช่องน้ำไขสันหลัง ใช้กับผู้ป่วย SMA อายุ 2 ปีขึ้นไป ทั้งเด็กและผู้ใหญ่ อนุมัติครั้งแรกเมื่อ 24 พ.ย. 2568
FDA ระบุว่าความเสี่ยงเนื้องอกรวมถึงมะเร็งใช้กับผลิตภัณฑ์ทั้งสองตัว เพราะทั้งคู่มีพาหะและโครงสร้างยาเดียวกัน คือ onasemnogene abeparvovec ถึงตอนนี้ยังไม่มีรายงานเนื้องอกหลังใช้ Itvisma แต่การไม่มีรายงานไม่ได้ทำให้ FDA ถือว่า Itvisma พ้นจากความเสี่ยงนี้ เพราะ FDA ระบุชัดว่าความเสี่ยงใช้กับทั้งสองตัว
ฉลากเดิมเตือนไว้แล้ว และ FDA กำลังประเมินว่าเพียงพอหรือไม่
ฉลากยาของสหรัฐฯ สำหรับทั้งสองตัวมีข้อความในส่วนคำเตือนและข้อควรระวังอยู่ก่อนแล้วว่า "ความเสี่ยงเชิงทฤษฎีของการก่อเนื้องอกจากการแทรกของดีเอ็นเอพาหะเข้าจีโนม" สิ่งที่เป็นข้อมูลใหม่คือมีรายงานที่ยืนยันแล้วว่า Zolgensma เกี่ยวข้องกับ insertional oncogenesis จริงในผู้ป่วย
Novartis ผู้ผลิต กำลังทำการศึกษาติดตามความปลอดภัยระยะยาวอยู่ FDA ระบุว่ากำลังประเมินว่าข้อความในฉลากและการศึกษาติดตามที่มีอยู่เพียงพอหรือไม่ ที่จะตรวจสอบและลดความเสี่ยงร้ายแรงนี้
FDA ยังทราบรายงานที่ตีพิมพ์แล้ว 2 ฉบับเกี่ยวกับการแทรกของพาหะ AAV ที่ก่อมะเร็งในโครงการอื่น ฉบับแรกคือการแทรกที่ยีน GLI1 ในโครงการ FBX-101 (Vo และคณะ ปี 2569) ฉบับที่สองคือการแทรกที่ยีน PLAG1 ในโครงการ RGX-111 (Ahrens-Nicklas และคณะ ปี 2569) FDA จึงติดตามความเสี่ยงเนื้องอกในโครงการยีนบำบัดที่ใช้พาหะ AAV แบบคล้ายกันอย่างใกล้ชิด
ตามประกาศฉบับเดียวกัน ตอนนี้เรื่องยังอยู่ระหว่างสอบสวน ยังไม่มีข้อสรุปว่า FDA จะดำเนินการเชิงกำกับหรือไม่ สิ่งที่ต้องติดตามต่อคือผลการประเมินฉลากและการศึกษาติดตามระยะยาว รวมถึงประกาศเพิ่มเติมจาก FDA
ผู้ป่วยและครอบครัวต้องรู้อะไรตอนนี้
ประกาศของ FDA ไม่ใช่คำสั่งให้หยุดใช้ยา FDA ยังระบุว่าประโยชน์ของ Zolgensma และ Itvisma มากกว่าความเสี่ยงในข้อบ่งใช้ที่อนุมัติ ผู้ป่วยหรือผู้ปกครองจึงไม่ควรหยุด เปลี่ยน หรือเลื่อนการรักษาเองเพราะข่าวนี้
ผู้ที่เคยได้รับยาแล้วหรือกำลังจะเริ่มรักษา ควรคุยกับแพทย์ผู้รักษา ถามเรื่องการติดตามผลหลังได้รับยา และผลของประกาศนี้ต่อแผนการรักษาของตัวเองหรือของลูก ประกาศฉบับนี้เป็นของ FDA สหรัฐฯ ส่วนสถานะของยาทั้งสองตัวในไทยยังไม่มีข้อมูลที่ยืนยันได้ในตอนนี้ ผู้ปกครองสอบถามโรงพยาบาลที่ดูแลได้โดยตรง
เนื้อหานี้เป็นข้อมูลทั่วไปจากประกาศของหน่วยงานกำกับดูแล ไม่ใช่คำแนะนำสำหรับผู้ป่วยรายใดรายหนึ่ง ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนเริ่มหรือเปลี่ยนการรักษา
ที่มา: ประกาศความปลอดภัยของ FDA เรื่อง FDA Investigating Serious Risk of Malignancy Linked to Zolgensma Gene Therapy (6 พ.ย. 2569) และอีเมลแจ้งเตือน FDA MedWatch ฉบับเดียวกัน







