ผู้ป่วยวัณโรคดื้อยา คนในครอบครัว และคนที่ไอเรื้อรังมานาน จะเห็นถ้อยคำใหม่ว่าโรคนี้นิยามอย่างไรและมีอาการแบบไหน หลังประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 6) พ.ศ. 2569 ใช้บังคับตั้งแต่ 10 พ.ย. 2569 ประกาศนี้แก้นิยามและอาการสำคัญของวัณโรคดื้อยาหลายขนานชนิดรุนแรงมาก หรือ XDR-TB
โรคนี้อยู่ในบัญชีโรคติดต่ออันตรายตามกฎหมายมาตั้งแต่ปี 2561 แล้ว ตามที่กรมควบคุมโรค (Department of Disease Control) ระบุไว้ในแนวทางปฏิบัติ ประกาศฉบับที่ 6 จึงไม่ได้เพิ่มโรคเข้าบัญชี รัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุขลงนามเมื่อวันที่ 22 ต.ค. 2569 และราชกิจจานุเบกษา (Royal Gazette) เผยแพร่เมื่อวันที่ 9 พ.ย. 2569
ประกาศฉบับที่ 6 แก้นิยามและอาการ มีผล 10 พ.ย.
ชื่อเต็มของประกาศคือ ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง ชื่อและอาการสำคัญของโรคติดต่ออันตราย (ฉบับที่ 6) พ.ศ. 2569 ประกาศนี้ใช้บังคับตั้งแต่วันถัดจากวันประกาศในราชกิจจานุเบกษา เมื่อราชกิจจาฯ เผยแพร่วันที่ 9 พ.ย. จึงเริ่มมีผลวันที่ 10 พ.ย. 2569 ตอนนี้ประกาศมีผลบังคับใช้แล้ว
ข้อ 3 ของประกาศยกเลิกความใน (13) ของข้อ 1 ในประกาศฉบับเดิม และใช้ความใหม่แทน เนื้อหาที่เปลี่ยนคือนิยามและอาการสำคัญของโรค อ้างตามตัวประกาศที่เผยแพร่ในราชกิจจานุเบกษา
สรุปให้ชัดคือ ประกาศนี้ไม่ได้ประกาศให้วัณโรคดื้อยาเป็นโรคติดต่ออันตรายเป็นครั้งแรก กรมควบคุมโรค (สำนักวัณโรค) ระบุในแนวทางปฏิบัติ พิมพ์ครั้งที่ 1 เมื่อเดือน ส.ค. 2561 ว่ากระทรวงสาธารณสุขประกาศให้ XDR-TB เป็นโรคติดต่ออันตรายตามพระราชบัญญัติโรคติดต่อ พ.ศ. 2558 (Communicable Diseases Act B.E. 2558) ในปี 2561 สิ่งที่เพิ่งเปลี่ยนจึงเป็นถ้อยคำที่ใช้อธิบายโรคและอาการ
นิยามใหม่ของวัณโรคดื้อยา XDR-TB ครอบคลุมการดื้อยาสามส่วน
ประกาศนิยามวัณโรคดื้อยาหลายขนานชนิดรุนแรงมาก (Extensively drug-resistant tuberculosis) ว่าเป็นเชื้อที่ดื้อยาหลายกลุ่มร่วมกัน องค์การอนามัยโลก (World Health Organization หรือ WHO) อธิบายว่าวัณโรคที่ไม่ตอบสนองต่อยามาตรฐานเรียกว่าวัณโรคดื้อยา และต้องรักษาด้วยยาที่ต่างออกไป WHO ระบุด้วยว่าการดื้อยาเกิดขึ้นเมื่อมีการใช้ยารักษาวัณโรคอย่างไม่เหมาะสม
นิยามใหม่ประกอบด้วยการดื้อยาสามส่วน เชื่อมกันด้วยคำว่า "และ" ส่วนแรกคือดื้อไรแฟมพิซิน (Rifampicin) โดยอาจดื้อไอโซไนอะซิด (Isoniazid) ด้วยก็ได้ WHO ระบุว่ายาสองตัวนี้เป็นยารักษาวัณโรคขนานแรกที่ได้ผลที่สุด และเรียกวัณโรคที่เชื้อไม่ตอบสนองต่อยาทั้งสองตัวว่าวัณโรคดื้อยาหลายขนาน (MDR-TB)
ส่วนที่สองคือดื้อยากลุ่มฟลูออโรควิโนโลน (Fluoroquinolones) ได้แก่ เลโวฟล็อกซาซิน (Levofloxacin) และม็อกซิฟล็อกซาซิน (Moxifloxacin) อย่างน้อยหนึ่งขนาน ตามเอกสารของ WHO วัณโรคดื้อยาที่ดื้อยากลุ่มนี้ด้วยถูกจัดเป็นขั้นก่อน XDR-TB (pre-XDR-TB) การดื้อยากลุ่มนี้จึงเป็นจุดที่ทำให้โรครุนแรงขึ้นอีกระดับ
ส่วนที่สามคือดื้อเบดาควิลีน (Bedaquiline) หรือไลเนโซลิด (Linezolid) อย่างน้อยหนึ่งขนาน ตามถ้อยคำในประกาศ เชื้อที่เข้านิยาม XDR-TB ต้องดื้อยาครบทั้งสามส่วนนี้ ไม่ใช่ดื้อเพียงส่วนใดส่วนหนึ่ง
ผู้ป่วยรายหนึ่งจะเข้านิยามนี้หรือไม่ แพทย์เป็นผู้ประเมินจากผลตรวจเชื้อว่าดื้อยาตัวไหน ผู้ป่วยหรือญาติจึงไม่ต้องเดาเองจากชื่อยา และไม่ควรหยุดหรือปรับยาเอง
อาการสำคัญที่ประกาศระบุ
นอกจากนิยามเรื่องยาแล้ว ประกาศยังระบุอาการสำคัญของโรคไว้ด้วย อาการที่ระบุมีดังนี้
- ไอเรื้อรังหรือไอเป็นเลือด
- เบื่ออาหาร และน้ำหนักลด
- อ่อนเพลีย
- มีไข้
- เจ็บหน้าอก
- หอบเหนื่อย
ประกาศยังระบุว่าผู้ป่วยอาจมีอาการตามอวัยวะที่ติดเชื้อ ซึ่งหมายความว่าอาการอาจไม่ได้อยู่ที่ปอดเสมอไป ผู้ป่วยสามารถแพร่เชื้อสู่ผู้อื่นได้ และในรายที่รุนแรงอาจเกิดระบบหายใจล้มเหลวจนเสียชีวิต
ถ้ามีอาการตามรายการนี้ โดยเฉพาะผู้ที่กำลังรักษาวัณโรคอยู่หรืออยู่ใกล้ชิดผู้ป่วยวัณโรค ควรไปพบแพทย์ที่สถานพยาบาลเพื่อตรวจวินิจฉัย อาการเหล่านี้คืออาการที่ประกาศใช้กำกับโรค ไม่ได้ใช้แทนการตรวจของแพทย์ และอาการเดียวกันอาจเกิดจากโรคอื่นได้ ผู้ที่ไม่แน่ใจควรให้แพทย์เป็นผู้ประเมิน
สถานะโรคติดต่ออันตรายมีผลอย่างไรต่อผู้ป่วยและเจ้าหน้าที่
กรมควบคุมโรคระบุในแนวทางปฏิบัติว่า ก่อนปี 2561 โรคนี้อยู่ภายใต้กฎหมายโรคเฝ้าระวัง ซึ่งไม่สามารถบังคับผู้ป่วยให้มารับการตรวจ รักษา หรือแยกกักได้ กระทรวงสาธารณสุขจึงประกาศให้ XDR-TB เป็นโรคติดต่ออันตรายตามพระราชบัญญัติโรคติดต่อ พ.ศ. 2558 ในปี 2561 เพื่อใช้มาตรการทางกฎหมายสนับสนุนการควบคุมโรค
พูดง่ายๆ คือ การอยู่ในบัญชีโรคติดต่ออันตรายทำให้มีมาตรการทางกฎหมายมาช่วยควบคุมโรคได้ ซึ่งโรคเฝ้าระวังทำไม่ได้ในกรณีของผู้ป่วย XDR-TB ตามที่เอกสารของกรมควบคุมโรคระบุ รายละเอียดการปฏิบัติกับผู้ป่วยแต่ละรายขึ้นกับเจ้าหน้าที่และสถานพยาบาลที่ดูแล
สำหรับผู้อ่านทั่วไป สิ่งที่ประกาศฉบับที่ 6 เปลี่ยนคือถ้อยคำที่ใช้นิยามโรคและอาการ ส่วนสถานะของโรคที่เป็นโรคติดต่ออันตรายยังเป็นเช่นเดิมตั้งแต่ปี 2561 ใครที่สงสัยว่าตนเองหรือคนใกล้ชิดมีอาการเข้าข่าย ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนเริ่มหรือเปลี่ยนการรักษาใดๆ
ที่มา: ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง ชื่อและอาการสำคัญของโรคติดต่ออันตราย (ฉบับที่ 6) พ.ศ. 2569 ที่เผยแพร่ในราชกิจจานุเบกษา, แนวทางปฏิบัติป้องกันควบคุมวัณโรคดื้อยาหลายขนานชนิดรุนแรงมาก ภายใต้พระราชบัญญัติโรคติดต่อ พ.ศ. 2558 สำนักวัณโรค กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข และเอกสารขององค์การอนามัยโลก (WHO) เรื่องวัณโรค
