การฝึกสมาธิในชีวิตประจำวันทำได้โดยไม่ต้องนั่งขัดสมาธิหรือหลับตา ระบบสุขภาพแห่งชาติของอังกฤษ (National Health Service: NHS) อธิบายว่าสติคือการให้ความสนใจกับสิ่งที่เกิดขึ้นทั้งข้างในและข้างนอกตัวเราทีละขณะ จึงฝึกได้ทั้งตอนเดิน เดินทาง หรือกินข้าว
หลายคนนึกว่าการฝึกสติต้องมีท่านั่งและมีเวลาเงียบๆ โดยเฉพาะ แต่คำแนะนำของ NHS เน้นว่าให้สังเกตความรู้สึกของสิ่งธรรมดาๆ ที่เจอระหว่างวัน เช่น อาหารที่กำลังกิน เมื่อทำแบบนี้บ่อยขึ้น เราจะรู้ตัวเร็วขึ้นว่าใจกำลังวนอยู่กับเรื่องเก่าหรือกังวลเรื่องข้างหน้า แล้วดึงความสนใจกลับมาที่ตรงนี้ได้
วิธีฝึกสติระหว่างวันโดยไม่ต้องนั่งสมาธิ
หน้าแนะนำการฝึกสติของ NHS ให้เลือกช่วงเวลาประจำของวันสักช่วง เช่น ระหว่างเดินทางหรือเดินตอนพักเที่ยง แล้วตั้งใจสังเกตสิ่งรอบตัวในช่วงนั้น ตัวอย่างที่ยกไว้คือการสังเกตอากาศที่เคลื่อนผ่านตัวขณะเดิน การทำในเวลาเดิมทุกวันช่วยให้กลายเป็นนิสัย ใครที่ใจวุ่นจนนั่งนิ่งไม่ได้ ก็เสนอให้ใช้การเดินหรือโยคะเบาๆ แทน
รายการต่อไปนี้เป็นตัวอย่างที่เรานำหลักสังเกตสิ่งที่กำลังทำอยู่มาประยุกต์กับกิจวัตรทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำของ NHS ลองเลือกทีละอย่างแล้วสังเกตสัมผัส เสียง และกลิ่นที่เกิดขึ้นจริง แทนการคิดเรื่องอื่นไปพร้อมกัน
- ล้างจานหรืออาบน้ำ: สังเกตอุณหภูมิของน้ำ สัมผัสของฟองสบู่ และเสียงน้ำ
- เดิน: สังเกตการยกเท้าและวางเท้าแต่ละก้าว หรือลมที่ผ่านตัว
- นั่งรถหรือเดินทาง: ฟังเสียงรอบข้างแทนการก้มดูมือถือ ผู้ขับรถต้องลืมตาและให้ความปลอดภัยมาก่อนเสมอ
- กินข้าว: วางมือถือ แล้วสังเกตรสและสัมผัสของอาหารแต่ละคำ
- เปลี่ยนความเคยชิน: นั่งที่นั่งใหม่หรือไปกินข้าวร้านใหม่ เพื่อให้เห็นสิ่งเดิมในมุมใหม่
NHS ระบุว่าจุดเริ่มต้นคือการเตือนตัวเองให้สังเกตความคิด ความรู้สึก และความรู้สึกทางร่างกาย ถ้าอยากให้ชัดขึ้น ให้เรียกชื่อสิ่งที่เกิดขึ้นในใจเงียบๆ เช่น "นี่คือความวิตกกังวล" วิธีนี้ช่วยให้เรารู้ทันกระแสความคิดและความรู้สึกที่ผ่านเข้ามาตลอดวันมากขึ้น เมื่อถอยออกมามองได้ ก็จะเห็นรูปแบบที่เกิดซ้ำของตัวเอง และเข้าใจว่าความคิดเป็นเพียงเหตุการณ์ที่เกิดในใจ ไม่จำเป็นต้องควบคุมเราเสมอไป
เรื่องการลองสิ่งใหม่ๆ NHS ยกตัวอย่างว่าการนั่งเก้าอี้คนละตัวในที่ประชุม หรือเปลี่ยนที่กินข้าวกลางวัน ช่วยให้เรากลับมาสังเกตสิ่งรอบตัวอีกครั้ง และมองโลกในมุมใหม่ได้
งานวิจัยบอกอะไรเรื่องผลต่อความเครียด
NHS ระบุว่ามีงานศึกษาที่ชี้ว่าการฝึกสติช่วยเรื่องความเครียด ความวิตกกังวล และภาวะซึมเศร้าได้ และสถาบัน NICE ของอังกฤษแนะนำการบำบัดที่ใช้สติเป็นฐานสำหรับภาวะซึมเศร้าระดับไม่รุนแรง อย่างไรก็ตาม NHS เตือนด้วยว่าบางคนพบว่าการฝึกสติไม่ช่วย หรือทำให้รู้สึกแย่ลง
ศูนย์สุขภาพเสริมและบูรณาการแห่งชาติของสหรัฐ (National Center for Complementary and Integrative Health: NCCIH) สรุปภาพรวมงานวิจัยไว้ละเอียดกว่านั้น การวิเคราะห์ที่ตีพิมพ์ปี 2018 รวมงานวิจัย 142 กลุ่ม มีผู้เข้าร่วมมากกว่า 12,000 คน เป็นการเทียบแนวทางฝึกสติแบบสมาธิกับการไม่รักษาเลย และกับการรักษาที่มีหลักฐานรองรับ เช่น การบำบัดความคิดและพฤติกรรม (cognitive behavioral therapy) และยาต้านซึมเศร้า ผลคือสำหรับความวิตกกังวลและภาวะซึมเศร้า แนวทางที่ใช้สติเป็นฐานดีกว่าไม่รักษาเลย และได้ผลพอๆ กับการรักษาที่มีหลักฐานรองรับเหล่านั้น
การวิเคราะห์ปี 2021 รวม 23 งานศึกษา ผู้เข้าร่วม 1,815 คน เป็นผู้ใหญ่ที่ได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นโรควิตกกังวล งานเหล่านี้เทียบการฝึกสติ (ใช้เดี่ยวๆ หรือใช้ร่วมกับการรักษาตามปกติ) กับการรักษาอื่น เช่น การบำบัดความคิดและพฤติกรรม การให้ความรู้ด้านจิตใจ และการผ่อนคลาย ผลที่ได้คือผลต่อความวิตกกังวลในระยะสั้นไม่สม่ำเสมอ และไม่พบผลระยะยาวจากงานวิจัยที่ติดตามผู้เข้าร่วมนานเกิน 2 เดือน NCCIH ยังเตือนให้ตีความอย่างระวัง เพราะความเสี่ยงของอคติในงานทุกชิ้นยังไม่ชัดเจน
NCCIH ยังบอกตรงๆ ว่างานวิจัยหัวข้อเหล่านี้จำนวนมากเป็นงานเบื้องต้นหรือยังไม่เข้มงวดทางวิทยาศาสตร์พอ ดังนั้นการฝึกสติจึงเหมาะเป็นเครื่องมือช่วยดูแลใจ ไม่ใช่สิ่งที่รับประกันว่าความเครียดจะหายไป
ข้อควรระวังก่อนเริ่มฝึก
NCCIH ระบุว่าการทำสมาธิและการฝึกสติโดยทั่วไปถือว่ามีความเสี่ยงน้อย แต่ยังฟันธงเรื่องความปลอดภัยไม่ได้ เพราะมีงานศึกษาผลเสียไม่มากนัก การทบทวนงานวิจัยปี 2020 ดูงานศึกษา 83 ชิ้น มีผู้เข้าร่วมรวม 6,703 คน โดย 55 ชิ้นรายงานประสบการณ์ด้านลบจากการฝึก ผู้เข้าร่วมราว 8% มีผลด้านลบ ใกล้เคียงกับการบำบัดทางจิตวิทยา และที่พบบ่อยที่สุดคืออาการวิตกกังวลและซึมเศร้า
ถ้าระหว่างฝึกรู้สึกกังวลหรือหดหู่มากขึ้น ควรหยุดแล้วปรึกษาแพทย์หรือนักจิตวิทยา ผู้ที่มีภาวะซึมเศร้าหรือโรควิตกกังวลอยู่แล้วควรปรึกษาแพทย์ผู้ดูแลก่อนเริ่ม และไม่ควรใช้การฝึกสติแทนการรักษาที่แพทย์สั่ง

เริ่มอย่างไรและคาดหวังแค่ไหน
ถ้าอยากเริ่ม ให้เลือกกิจกรรมเดียวที่ทำอยู่แล้วทุกวัน เช่น ล้างจานหรือเดินตอนพักเที่ยง แล้วลองใส่ใจสิ่งที่เกิดขึ้นในช่วงนั้นอย่างตั้งใจ ไม่ต้องรีบเพิ่มหลายอย่างพร้อมกัน เมื่อใจเริ่มลอยไปที่อื่น แค่รู้ตัวแล้วดึงกลับมา ก็นับเป็นการฝึกแล้ว
ส่วนเรื่องที่ควรคาดหวัง งานวิจัยตามที่ NCCIH สรุปไว้ยังไม่ชัดพอจะบอกว่าการฝึกสติแก้ความเครียดหรือความวิตกกังวลได้แน่นอนหรือได้นานแค่ไหน ถือเป็นวิธีดูแลใจที่ความเสี่ยงน้อย ลองทำแล้วดูว่าเหมาะกับตัวเองหรือไม่ และถ้ามีอาการทางใจที่รบกวนชีวิตประจำวัน ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนเริ่มหรือเปลี่ยนการรักษา
ที่มา: NHS (หน้า Mindfulness) และศูนย์สุขภาพเสริมและบูรณาการแห่งชาติสหรัฐ (NCCIH)







