ความสุขที่ไม่ต้องซื้อฝึกได้จริงด้วยวิธีที่ไม่ต้องจ่ายเงินสักบาท คือขอบคุณสิ่งเล็กๆ อยู่กับปัจจุบัน ลดการเทียบตัวเองกับคนอื่น ให้โดยไม่หวังผล และใช้เวลากลางแจ้ง ทั้งห้าวิธีมีงานวิจัยจากสถาบันอย่างศูนย์วิทยาศาสตร์เพื่อสังคมที่ดี (Greater Good Science Center) มหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนีย เบิร์กลีย์ และฮาร์วาร์ดเฮลท์พับลิชชิง (Harvard Health Publishing) ที่พบว่าสัมพันธ์กับความรู้สึกดีขึ้น แต่หลักฐานของแต่ละข้อแน่นไม่เท่ากัน
ข้อนี้สำคัญ เพราะงานวิจัยด้านความสุขจำนวนมากบอกได้แค่ว่าสองเรื่องเกิดควบคู่กัน ไม่ได้พิสูจน์ว่าเรื่องหนึ่งเป็นสาเหตุของอีกเรื่อง ต่อไปนี้จึงเล่าทีละวิธีว่าทำอย่างไร และงานวิจัยบอกอะไรได้บ้าง เพื่อให้เลือกลองได้โดยไม่คาดหวังเกินจริง
ขอบคุณสิ่งเล็กๆ และอยู่กับปัจจุบัน
ฮาร์วาร์ดเฮลท์พับลิชชิงระบุในบทความที่ตีพิมพ์เมื่อ 14 ส.ค. 2564 ว่า งานวิจัยจิตวิทยาเชิงบวกพบความสัมพันธ์ที่แข็งแรงและสม่ำเสมอระหว่างความกตัญญูกับความสุข คนที่รู้สึกขอบคุณมักรู้สึกดีกับชีวิตมากกว่า รับมือเรื่องยากได้ดีกว่า และมีความสัมพันธ์กับคนรอบตัวดีกว่า ความกตัญญูฝึกได้ แม้ตอนแรกจะรู้สึกฝืน
งานทดลองของโรเบิร์ต เอมมอนส์ (Robert Emmons) และไมเคิล แมคคัลลอฟ (Michael McCullough) ให้ผู้เข้าร่วมเขียนบันทึกทุกสัปดาห์ ผ่านไป 10 สัปดาห์ กลุ่มที่เขียนเรื่องขอบคุณมองโลกในแง่ดีกว่าและรู้สึกดีกับชีวิตมากกว่ากลุ่มที่เขียนเรื่องหงุดหงิดหรือเรื่องทั่วไป ส่วนงานของมาร์ติน เซลิกแมน (Martin Seligman) จากมหาวิทยาลัยเพนซิลเวเนีย ในผู้เข้าร่วม 411 คน พบว่าคนที่เขียนจดหมายขอบคุณแล้วนำไปมอบให้ผู้รับด้วยตัวเองมีคะแนนความสุขเพิ่มขึ้นมากทันที และผลอยู่ราว 1 เดือน
ผลนี้ไม่เกิดกับทุกกลุ่ม ผู้หญิงวัยกลางคนที่หย่าร้างและเขียนบันทึกความกตัญญูไม่ได้พอใจกับชีวิตมากกว่ากลุ่มเปรียบเทียบ และเด็กกับวัยรุ่นที่เขียนจดหมายขอบคุณอาจทำให้ผู้รับมีความสุข แต่ความเป็นอยู่ที่ดีของตัวเองไม่ได้ดีขึ้น วิธีเริ่มที่ฮาร์วาร์ดเฮลท์และศูนย์วิทยาศาสตร์เพื่อสังคมที่ดีแนะนำคือจดสิ่งดีๆ ประมาณ 3-5 เรื่อง ทุกวันหรือสัปดาห์ละครั้ง เช่น อากาศดีตอนเช้า กาแฟร้อนๆ หรือรอยยิ้มจากเพื่อนร่วมงาน และฮาร์วาร์ดเฮลท์แนะนำให้เขียนจดหมายขอบคุณอย่างน้อยเดือนละฉบับ
อีกด้านคือการอยู่กับปัจจุบัน หรือสติ (mindfulness) ศูนย์วิทยาศาสตร์เพื่อสังคมที่ดีอธิบายว่าคือการรู้ตัวจากขณะหนึ่งไปอีกขณะหนึ่งว่าเรากำลังคิด รู้สึก และสัมผัสอะไรอยู่ โดยไม่ตัดสินว่าถูกหรือผิด รากของแนวคิดมาจากพุทธศาสนา ส่วนแบบที่ไม่เกี่ยวกับศาสนาแพร่หลายผ่านโปรแกรมลดความเครียดด้วยสติ (MBSR) ของจอน คาบัต-ซินน์ (Jon Kabat-Zinn) ซึ่งเริ่มในปี 2522 แบบฝึกที่ไม่ต้องใช้อุปกรณ์ เช่น โฟกัสที่ลมหายใจเข้าออก หรือสังเกตอาหารด้วยประสาทสัมผัสทีละอย่างก่อนกิน
หลักฐานเรื่องสติชี้ไปทางอารมณ์ด้านบวกมากขึ้นและความเครียดน้อยลง แต่ยังไม่ถึงขั้นเป็นการรักษา ศูนย์ฯ เองก็เล่าด้วยภาษาระมัดระวัง เช่น "อาจ" และ "ชี้ว่า" จึงควรมองเป็นวิธีฝึกใจที่ลองได้ ไม่ใช่ยารักษาอาการทางใจ
ลดการเปรียบเทียบบนโซเชียลมีเดีย
การเห็นชีวิตที่ดูสมบูรณ์แบบของคนอื่นทุกวันอาจกัดกร่อนความรู้สึกต่อตัวเอง มีงานวิจัยที่ตรวจเรื่องนี้โดยตรง คือของเจียหลิง หวัง (Jin-Liang Wang) และคณะ ตีพิมพ์ในวารสาร Frontiers in Psychology ปี 2560 ศึกษาผู้ใช้ Qzone และ WeChat วัย 17-24 ปีจำนวน 696 คน ผลพบว่าคนที่ใช้โซเชียลมีเดียแบบดูโพสต์ รูป และความเห็นของคนอื่นเฉยๆ มักเปรียบเทียบตัวเองกับคนที่ดูดีกว่ามากขึ้น ซึ่งสัมพันธ์กับความภูมิใจในตัวเองที่ลดลง และความสุขโดยรวมที่ลดลงตามมา
ผลนี้เกิดชัดเฉพาะคนที่โดยนิสัยชอบเปรียบเทียบตัวเองกับคนอื่นอยู่แล้ว งานวิจัยเก็บข้อมูลครั้งเดียว จึงบอกไม่ได้ว่าโซเชียลมีเดียเป็นต้นเหตุ ขนาดของผลค่อนข้างเล็ก และกลุ่มตัวอย่างเป็นคนหนุ่มสาวที่ส่วนใหญ่เป็นผู้หญิงจากสองแพลตฟอร์มในจีน จึงสรุปไปถึงทุกคนไม่ได้
สิ่งที่พอสรุปได้อย่างปลอดภัยคือ ถ้าเลื่อนดูชีวิตคนอื่นแล้วรู้สึกแย่ลงเป็นประจำ ลองลดเวลาที่เลื่อนดูเฉยๆ แล้วสังเกตว่าความรู้สึกเปลี่ยนไปไหม ข้อนี้เป็นข้อเสนอที่อนุมานจากผลวิจัยข้างต้น ไม่ใช่ข้อสรุปที่งานวิจัยยืนยันไว้โดยตรง
การให้และธรรมชาติช่วยได้แค่ไหน
ศูนย์วิทยาศาสตร์เพื่อสังคมที่ดีนิยามการเห็นแก่ผู้อื่น (altruism) ว่าคือการทำเพื่อให้ผู้อื่นมีความเป็นอยู่ที่ดี แม้ตัวเองต้องเสี่ยงหรือเสียสละ นักวิจัยพบสม่ำเสมอว่าคนรู้สึกสุขขึ้นหลังทำความดี และบางงานพบว่าการให้คนอื่นทำให้มีความสุขมากกว่าการใช้เงินกับตัวเอง คนที่ทำงานอาสาสมัครรายงานว่าปวดเมื่อยน้อยลง สุขภาพกายดีขึ้น และซึมเศร้าน้อยลง
การให้ไม่จำเป็นต้องใช้เงิน การฟังคนรอบตัวอย่างตั้งใจหรือแบ่งของเล็กๆ ให้คนใกล้ตัวเป็นจุดเริ่มต้นที่ทำได้ทันที โดยไม่ต้องรอให้พร้อม
ส่วนเรื่องธรรมชาติ ฮาร์วาร์ดเฮลท์พับลิชชิงสรุปในบทความที่ตีพิมพ์เมื่อ 30 มี.ค. 2564 ว่างานวิจัยชี้ว่าการใช้เวลากลางแจ้งอาจช่วยบรรเทาความเครียด ความวิตกกังวล และอาการซึมเศร้า และอาจช่วยเรื่องความจำด้วย คำแนะนำข้อหนึ่งในบทความคือชวนไปเดินในป่า ยังไม่มีข้อสรุปว่าต้องออกไปข้างนอกนานเท่าไรจึงเห็นผล จึงเริ่มจากการเดินเล่นในสวนหรือมองท้องฟ้าสักพักได้เลย โดยไม่ต้องตั้งเป้าตายตัว

ความสุขที่ไม่ต้องซื้อ เริ่มจากหนึ่งข้อก็พอ
ไม่ต้องลองครบทั้งห้าข้อพร้อมกัน เลือกข้อที่รู้สึกว่าง่ายที่สุด เช่น จดสิ่งดีๆ ก่อนนอน หรือเดินกลางแจ้งหลังมื้อเที่ยง แล้วทำให้สม่ำเสมอ เพราะประโยชน์ที่งานวิจัยพูดถึงส่วนใหญ่มาจากการทำซ้ำ ไม่ใช่การทำครั้งเดียวแล้วจบ
ถ้าลองมาสักพักแล้วยังรู้สึกเศร้า หมดกำลังใจ หรือวิตกกังวลมากอย่างต่อเนื่อง ควรปรึกษาแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิต เพราะวิธีเหล่านี้เป็นการดูแลใจในชีวิตประจำวัน ไม่ใช่การรักษา
ที่มา: ฮาร์วาร์ดเฮลท์พับลิชชิง (Harvard Health Publishing) บทความ 'Giving thanks can make you happier' และบทความเรื่องธรรมชาติกับอารมณ์, ศูนย์วิทยาศาสตร์เพื่อสังคมที่ดี มหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนีย เบิร์กลีย์ หน้านิยามเรื่องความกตัญญู สติ และการเห็นแก่ผู้อื่น, งานวิจัยของ Wang และคณะ ในวารสาร Frontiers in Psychology ปี 2560







