เพลงที่เปิดซ้ำบ่อยที่สุดของเราอาจบอกได้ว่าเรากำลังใช้ดนตรีจัดการกับอารมณ์แบบไหน งานวิจัยของทีมจากมหาวิทยาลัยยีวาสกือลา (University of Jyväskylä) ประเทศฟินแลนด์ ที่ตีพิมพ์ในวารสาร Frontiers in Human Neuroscience เมื่อปี 2015 พบว่าคนใช้เพลงเพื่อจัดการอารมณ์หลายวิธี และบางวิธีมีความสัมพันธ์กับความวิตกกังวลที่สูงกว่า
เรื่องนี้จึงเกินกว่าเรื่องรสนิยม เพลย์ลิสต์ของแต่ละคนเป็นร่องรอยของสิ่งที่เรากำลังรู้สึกและวิธีที่เราดูแลความรู้สึกนั้น งานวิจัยสองชิ้นที่เล่าต่อไปนี้ช่วยให้มองเพลย์ลิสต์ของตัวเองได้เป็นระบบขึ้น โดยไม่ต้องด่วนสรุปว่าเพลงแบบไหนดีหรือไม่ดี
เพลงที่เปิดซ้ำบ่อยสะท้อนวิธีจัดการอารมณ์ของแต่ละคน
ทีมของเอมิลี คาร์ลสัน (Emily Carlson) ศึกษาผู้เข้าร่วม 123 คนจากแถบเฮลซิงกิ ประเทศฟินแลนด์ โดยประเมินภาวะซึมเศร้า ความวิตกกังวล และบุคลิกภาพแบบ Neuroticism (แนวโน้มที่จะรู้สึกด้านลบง่าย) ควบคู่กับแบบสอบถามที่ถามว่าแต่ละคนใช้ดนตรีปรับอารมณ์ในชีวิตประจำวันอย่างไร จากนั้นสแกนสมองด้วยเครื่อง fMRI ในผู้เข้าร่วม 56 คน เพื่อดูการทำงานของสมองส่วนหน้าตรงกลาง (medial prefrontal cortex หรือ mPFC) ขณะฟังเพลง
ผลที่เด่นที่สุดเกี่ยวกับวิธีที่เรียกว่า Discharge คือการใช้เพลงเพื่อระบายหรือแสดงอารมณ์ด้านลบออกมา งานวิจัยพบว่าวิธีนี้สัมพันธ์กับความวิตกกังวลและคะแนน Neuroticism ที่สูงขึ้น แต่ความสัมพันธ์ในกลุ่มรวมค่อนข้างอ่อน ค่าสัมประสิทธิ์สหสัมพันธ์ (r) อยู่ที่ประมาณ 0.20 ถึง 0.24 และไม่พบความสัมพันธ์นี้ในผู้หญิง ส่วนในผู้ชายเห็นชัดกว่า ผู้ชายที่ใช้วิธีนี้มากยังมีการทำงานของ mPFC ลดลงขณะฟังเพลง เมื่อเทียบกับผู้ที่ใช้น้อยกว่า
อีกวิธีหนึ่งคือ Diversion การใช้เพลงเบี่ยงความสนใจออกจากอารมณ์ด้านลบ ผู้หญิงที่ใช้วิธีนี้มากแสดงการทำงานของ mPFC สูงกว่าผู้หญิงที่ใช้น้อย แต่ในผู้ชาย ผลกลับไปอีกทาง คือผู้ชายที่ใช้ Diversion มากก็มีแนวโน้มว่า mPFC ลดลงเช่นกัน ผู้วิจัยเห็นว่าผลนี้ทำให้ยากที่จะสรุปว่า Diversion เป็นวิธีที่ดีสำหรับผู้ชาย
ผู้วิจัยสรุปว่าการใช้ Discharge อาจเชื่อมโยงกับรูปแบบการจัดการอารมณ์ที่ไม่เอื้อต่อตัวเอง และอาจมีผลเสียต่อสุขภาพจิตในระยะยาว ข้อควรระวังในการอ่านผลคืองานนี้รายงานความสัมพันธ์ ไม่ได้บอกว่าการฟังเพลงเศร้าทำให้เกิดความวิตกกังวล อาจเป็นไปได้ว่าคนที่วิตกกังวลอยู่แล้วเลือกใช้เพลงในลักษณะนี้มากกว่า กลุ่มตัวอย่างยังมาจากพื้นที่เดียวและมีจำนวนไม่มาก จึงยังเหมารวมกับคนทุกกลุ่มไม่ได้
คนฟังเพลงเศร้าเพื่อปลอบใจและคิดถึงอดีต
งานสำรวจออนไลน์ของลีลา ทารุฟฟี (Liila Taruffi) และสเตฟาน เคิลช์ (Stefan Koelsch) ถามผู้ตอบ 772 คนว่าทำไมจึงฟังเพลงเศร้า ผู้วิจัยแยกประโยชน์ที่คนรู้สึกได้ออกเป็น 4 ด้าน ได้แก่ จินตนาการ การจัดการอารมณ์ ความเห็นอกเห็นใจ และความเพลิดเพลินที่ไม่ต้องแลกกับผลกระทบในชีวิตจริง
อารมณ์ที่ผู้ฟังรู้สึกบ่อยที่สุดเมื่อฟังเพลงเศร้าไม่ใช่ความเศร้า แต่เป็นความรู้สึกคิดถึงอดีต (nostalgia) งานเดียวกันพบว่าคนชื่นชอบเพลงเศร้ามากขึ้นเมื่อกำลังเศร้าอยู่ มากกว่าตอนที่อารมณ์ดี และพบมากในคนที่มีความเห็นอกเห็นใจสูงและมีความมั่นคงทางอารมณ์ต่ำ
ผู้วิจัยระบุว่า การจัดการอารมณ์ ความรู้สึกที่ดีขึ้น และการได้รับการปลอบโยน เป็นประโยชน์เฉพาะของเพลงเศร้าเมื่อเทียบกับเพลงร่าเริง
งานของทารุฟฟีและเคิลช์เป็นการสำรวจออนไลน์ที่ให้ผู้ตอบรายงานความรู้สึกของตัวเอง จึงบอกความสัมพันธ์ได้ แต่ไม่ได้วัดผลโดยตรง และเป็นงานที่นำเสนอในการประชุม sysmus14 ซึ่งเป็นงานประชุมนักศึกษาดนตรีวิทยาเชิงระบบ ระดับงานจึงเป็นการประชุมวิชาการ ไม่ใช่วารสารที่ผ่านการประเมินแบบเดียวกับงานของคาร์ลสัน
เมื่อวางงานทั้งสองเคียงกัน จะเห็นว่าไม่ขัดกัน งานแรกชี้ว่าการใช้เพลงระบายอารมณ์ด้านลบสัมพันธ์กับความวิตกกังวลที่สูงกว่าในบางกลุ่ม งานหลังชี้ว่าผู้ฟังรายงานว่าได้รับการปลอบโยนจากเพลงเศร้า สองงานวัดคนละเรื่อง คนละกลุ่มตัวอย่าง และคนละระดับหลักฐาน จึงไม่ควรนำมาตัดสินว่าเพลงเศร้าดีหรือไม่ดีสำหรับใครสักคน
ลองสังเกตเพลย์ลิสต์ของตัวเอง
วิธีที่ง่ายที่สุดคือเปิดเพลย์ลิสต์หรือประวัติการฟังย้อนหลังของต้นปี กลางปี และปลายปี แล้วดูว่าเพลงที่วนซ้ำในแต่ละช่วงต่างกันอย่างไร บางช่วงอาจเต็มไปด้วยเพลงที่พาคิดถึงใครบางคน บางช่วงอาจเป็นเพลงที่ฟังเพื่อไม่ต้องคิดอะไร การไล่ดูแบบนี้เป็นเพียงวิธีมองย้อนกลับ ไม่ใช่การวินิจฉัยอารมณ์
จากนั้นลองถามตัวเองด้วยคำถามที่งานวิจัยใช้แบ่งวิธีจัดการอารมณ์ ว่าตอนเปิดเพลงนั้นเรากำลังระบายความรู้สึกที่ค้างอยู่ หรือกำลังพยายามเบี่ยงตัวเองให้พ้นจากมัน คำตอบไม่มีถูกผิดตายตัว แต่ช่วยให้เห็นว่าเพลงกำลังทำหน้าที่อะไรให้เราในช่วงนั้น และถ้าสังเกตว่าตัวเองวนอยู่กับเพลงที่ทำให้รู้สึกแย่ลงนานๆ ก็ควรลองหาวิธีอื่นดูแลใจควบคู่กัน
งานวิจัยที่นำมาอ้างศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างนิสัยการฟังกับสุขภาพจิตในกลุ่มตัวอย่างหนึ่ง ไม่อาจใช้ตัดสินสภาพจิตใจของใครเป็นรายบุคคลได้ ถ้ารู้สึกซึมเศร้า วิตกกังวล หรืออารมณ์ไม่ดีต่อเนื่อง ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิตแทนการพึ่งเพลงเพียงอย่างเดียว
ที่มา: Carlson E, Saarikallio S, Toiviainen P, Bogert B, Kliuchko M, Brattico E (2015) Maladaptive and adaptive emotion regulation through music, Frontiers in Human Neuroscience 9:466 และ Taruffi L, Koelsch S, Why do people seek and appreciate sadness in music? ในการประชุม sysmus14







