ถูกสุนัขกัด ต้องทำอย่างไร ล้างแผล 15 นาที แม้แผลเล็กก็ห้ามรอฉีดวัคซีนพิษสุนัขบ้า

การล้างแผลทำได้ทันทีที่เกิดเหตุ ไม่ต้องรอไปถึงสถานพยาบาล หลังล้างเสร็จแล้วจึงไปพบแพทย์ต่อ ลำดับที่ควรทำมีดังนี้

• ล้างแผลด้วยน้ำและสบู่ให้นานถึง 15 นาที
• ใส่ยาฆ่าเชื้อ
• ไปพบแพทย์โดยเร็ว แม้แผลจะเล็ก
• กักสัตว์ที่กัดไว้ดูอาการอย่างน้อย 10 วัน
• สอบถามเพิ่มเติมได้ที่สายด่วนกรมควบคุมโรค 1422

แผลเล็กก็ห้ามรอ WHO แบ่งการสัมผัสเป็น 3 ระดับ

WHO แบ่งการสัมผัสสัตว์ที่อาจมีเชื้อเป็น 3 ระดับ ระดับ I คือการสัมผัสหรือป้อนอาหารสัตว์ หรือถูกเลียที่ผิวหนังปกติ ระดับนี้ไม่ต้องฉีดวัคซีน ส่วนระดับ II คือถูกแทะผิวหนังเปลือย หรือถูกข่วนตื้นๆ จนไม่มีเลือดออก ถ้าเจอแบบนี้ต้องล้างแผลและฉีดวัคซีนทันที

ระดับ III หนักที่สุด คือถูกกัดหรือข่วนจนทะลุผิวหนัง หรือน้ำลายสัตว์สัมผัสเยื่อบุหรือผิวหนังที่เป็นแผล ผู้ที่เจอเหตุแบบนี้ต้องล้างแผลและฉีดวัคซีนทันที และได้รับอิมมูโนโกลบูลิน (immunoglobulin) หรือโมโนโคลนอลแอนติบอดี (monoclonal antibody) เพิ่มเมื่อแพทย์เห็นว่ามีข้อบ่งชี้

ผู้ถูกกัดไม่ควรประเมินระดับของแผลเอง แผลที่ดูเล็กอาจเข้าข่ายระดับ II หรือ III ได้ แพทย์จะเป็นผู้ตัดสินว่าต้องฉีดวัคซีนอย่างเดียว หรือต้องให้ยาเสริมด้วย

ความเสี่ยงของการไม่ไปฉีดมีตัวอย่างจริง กรมควบคุมโรครายงานว่าผู้เสียชีวิต 2 ราย ในช่วง 1 ม.ค. ถึง 9 มี.ค. 2568 ถูกสุนัขกัดและไม่ได้ไปฉีดวัคซีนหลังสัมผัสโรค

สัตว์ที่กัดต้องกักดูอาการ และวัคซีนต้องฉีดให้ครบ

สัตว์ที่กัดต้องถูกกักไว้ดูอาการอย่างน้อย 10 วัน ถ้าสัตว์ตายในช่วงนี้ ให้แจ้งปศุสัตว์หรือผู้นำชุมชน เพื่อนำซากไปตรวจหาเชื้อพิษสุนัขบ้า

ถ้าตามสัตว์มาดูอาการไม่ได้ เช่น สัตว์วิ่งหนีหายไป ก็ยิ่งไม่ควรรอ ให้ไปพบแพทย์ตามปกติ และบอกแพทย์ว่าตามสัตว์ไม่ได้ หากไม่มั่นใจว่าควรแจ้งใครต่อ สอบถามสายด่วนกรมควบคุมโรค 1422 ได้

สำหรับวัคซีน สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 12 สงขลา (สคร.12) ระบุว่าผู้ที่ไม่เคยฉีดวัคซีนมาก่อนต้องฉีดประมาณ 4-5 ครั้ง ส่วนผู้ที่เคยฉีดแล้วฉีด 1-2 ครั้ง จำนวนครั้งและวันนัดที่แน่นอนขึ้นกับแพทย์ ชนิดวัคซีน และประวัติของแต่ละคน

สถานพยาบาลที่รับรักษาจะเป็นผู้ประเมินและให้วัคซีนตามที่แพทย์กำหนด หากไม่แน่ใจว่าควรไปที่ใด โทรสอบถามสายด่วน 1422 ได้ เมื่อแพทย์กำหนดวันนัดแล้ว ให้ไปฉีดตามนัดจนครบ ห้ามเลื่อนหรือข้ามเข็มเอง และห้ามเลือกสูตรฉีดเองโดยไม่ปรึกษาแพทย์

อาการของโรคและตัวเลขที่ควรรู้

อาการมักเริ่มหลังสัมผัสเชื้อ 15-60 วัน บางรายเร็วกว่า 10 วัน และบางรายนานเป็นปี อาการระยะแรกคือปวดศีรษะ ไข้ต่ำ เจ็บคอ เบื่ออาหาร และอ่อนเพลีย ต่อมาจะมีอาการคันหรือแสบที่แผล กลัวน้ำ กลัวลม แสง และเสียง ผู้ป่วยเสียชีวิตได้ภายใน 2-7 วันหลังเริ่มมีอาการ

เหตุผลที่ต้องฉีดวัคซีนตั้งแต่ยังไม่มีอาการ คือเมื่อมีอาการแล้วแทบเสียชีวิตทุกราย เมื่อเชื้อใช้เวลา 15-60 วัน และบางรายนานเป็นปีกว่าจะแสดงอาการ บางคนจึงคิดว่าไม่เป็นไรและไม่ไปพบแพทย์ แต่ช่วงเวลานั้นคือโอกาสป้องกันโรค

WHO ระบุว่าสุนัขเป็นต้นทางของผู้ป่วยได้สูงถึง 99% ส่วนข้อมูลของไทย กรมควบคุมโรครายงานว่าปี 2568 ถึงวันที่ 7 ก.ค. มีผู้เสียชีวิต 7 ราย เป็น 3 เท่าของช่วงเดียวกันปี 2567 ผู้ป่วยติดจากสุนัขราว 90% และจากแมวราว 10% พบสัตว์ติดเชื้อ 164 ตัว

ป้องกันก่อนถูกกัด

การฉีดวัคซีนให้สัตว์เลี้ยงเป็นด่านป้องกันแรก สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 9 แนะนำให้ฉีดเข็มแรกเมื่อสัตว์อายุ 2 เดือน เข็มที่สองห่างจากเข็มแรก 3-4 สัปดาห์ แล้วฉีดกระตุ้นทุกปี

กับสุนัขที่ไม่รู้จัก ควรทำตามหลัก 5 อย่า คือ "อย่าแหย่ อย่าเหยียบ อย่าแยก อย่าหยิบ อย่ายุ่ง" โดยเฉพาะเวลาสุนัขกำลังกินอาหารหรือทะเลาะกัน หากถูกกัดหรือข่วนแล้ว ให้กลับไปที่ขั้นตอนแรก คือล้างแผลทันที แล้วไปพบแพทย์

การรักษาเป็นเรื่องเฉพาะราย ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนเริ่มหรือเปลี่ยนการรักษาทุกครั้ง

ที่มา: กรมควบคุมโรค สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 9 สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 12 สงขลา และองค์การอนามัยโลก (WHO)