DEFA อาเซียน หรือความตกลงเศรษฐกิจดิจิทัลอาเซียน (ASEAN Digital Economy Framework Agreement) อาจทำให้ผู้ขายของออนไลน์ ผู้ให้บริการแอป และผู้ใช้บริการดิจิทัลในไทยมีกติกากลางของอาเซียนเป็นครั้งแรก หากความตกลงลงนามและมีผลใช้ การเจรจาจบลงแล้วเมื่อปลายเดือน พ.ค. 2569 และอาเซียนตั้งเป้าลงนามในการประชุมสุดยอดอาเซียนครั้งที่ 49 เดือน พ.ย. 2569 การลงนามจึงยังเป็นเป้าหมาย ยังไม่ใช่เรื่องที่เกิดขึ้นแล้ว
ไทยเป็นประธานคณะกรรมการเจรจา DEFA (DEFA NC) ตั้งแต่เริ่มเจรจาในปี 2566 จนได้ข้อสรุปในปี 2569
DEFA อาเซียนคืออะไร ไทยมีบทบาทอย่างไร
DEFA เป็นความตกลงเศรษฐกิจดิจิทัลระดับภูมิภาคฉบับแรกของโลก จัดทำระหว่างประเทศสมาชิกอาเซียน ตามที่กระทรวงพาณิชย์ของไทยรายงาน เนื้อหาเน้นให้ระบบดิจิทัลของประเทศสมาชิกทำงานร่วมกันได้ ที่เรียกว่า interoperability
การเจรจาได้ข้อสรุปในการประชุมเจ้าหน้าที่อาวุโสด้านเศรษฐกิจอาเซียน (SEOM) ครั้งที่ 2/57 ที่กรุงมะนิลา ประเทศฟิลิปปินส์ ซึ่งจัดขึ้นช่วงปลายเดือน พ.ค. 2569 กระทรวงการค้าและอุตสาหกรรมสิงคโปร์ (Ministry of Trade and Industry: MTI) ประกาศผลการเจรจาในวันที่ 31 พ.ค. 2569
ไทยเป็นประธาน DEFA NC มาตลอดช่วงเจรจา ตำแหน่งนี้ทำให้ไทยอยู่ในจุดที่เห็นภาพรวมของการเจรจาทั้งหมด ตั้งแต่เริ่มต้นในปี 2566 จนถึงวันที่ประเทศสมาชิกตกลงกันได้ สำหรับผู้อ่านที่ทำธุรกิจออนไลน์ นี่คือเหตุผลที่ควรติดตามเรื่องนี้เป็นพิเศษ เพราะกติกาที่จะออกมาเกี่ยวข้องกับตลาดที่ไทยมีส่วนวางโครงเอง
ครอบคลุมดิจิทัลมากกว่าการค้าสินค้า
ความตกลงการค้าสินค้าโดยทั่วไปเน้นเรื่องการค้าสินค้าระหว่างประเทศ ส่วน DEFA ว่าด้วยกติกาการทำธุรกิจและทำธุรกรรมบนระบบดิจิทัล จึงเป็นความตกลงคนละแบบกัน การเปรียบเทียบด้านล่างเป็นภาพกว้างเท่านั้น และใส่เฉพาะส่วนที่ข้อมูลยืนยันแล้วรองรับ
หัวข้อDEFA อาเซียนความตกลงการค้าสินค้าทั่วไปขอบเขตเรื่องระบบดิจิทัลที่ทำงานร่วมกันได้ ความมั่นคงไซเบอร์ การคุ้มครองผู้บริโภค การต่อต้านการหลอกลวงออนไลน์ การเตรียมรับ AIเน้นการค้าสินค้าระหว่างประเทศสถานะเจรจาสรุปแล้ว ตั้งเป้าลงนามที่การประชุมสุดยอดอาเซียนครั้งที่ 49 เดือน พ.ย. 2569 ยังไม่มีประกาศว่าลงนามแล้วไม่อยู่ในข้อมูลที่ยืนยันสำหรับข่าวนี้สิ่งที่ยังไม่เปิดเผยรายละเอียดข้อบทรายข้อ เงื่อนไขการไหลของข้อมูล ข้อยกเว้นรายประเทศ วันมีผลบังคับใช้ไม่อยู่ในข้อมูลที่ยืนยันสำหรับข่าวนี้กระทรวงพาณิชย์ไทยรายงานว่า DEFA ครอบคลุมความร่วมมือด้านความมั่นคงปลอดภัยไซเบอร์ การคุ้มครองผู้บริโภค การต่อต้านการหลอกลวงออนไลน์ และการเตรียมรับเทคโนโลยีอย่างปัญญาประดิษฐ์ (AI)
MTI สิงคโปร์รายงานรายละเอียดเพิ่มเติมว่า DEFA วางกติการ่วมเพื่ออำนวยความสะดวกการค้าดิจิทัล สนับสนุนการไหลของข้อมูลข้ามพรมแดนที่เชื่อถือได้ ยกระดับการชำระเงินดิจิทัลและธุรกรรมอิเล็กทรอนิกส์ และเสริมการคุ้มครองผู้บริโภคออนไลน์ ความตกลงยังครอบคลุมประเด็นใหม่ เช่น AI เทคโนโลยีการเงิน และการคุ้มครองซอร์สโค้ด
ส่วนรายละเอียดข้อบทรายข้อ เช่น เงื่อนไขการไหลของข้อมูลหรือข้อยกเว้นของแต่ละประเทศ หน่วยงานยังไม่เปิดเผย จึงยังเทียบรายข้อกับความตกลงฉบับอื่นไม่ได้ ผู้อ่านจึงควรมองตารางข้างต้นเป็นภาพกว้างของขอบเขตเรื่อง ไม่ใช่การเทียบเนื้อหารายข้อ
สิ่งที่หน่วยงานคาดหวังและสิ่งที่ยังไม่ชัด
กระทรวงพาณิชย์และ MTI สิงคโปร์ระบุหัวข้อที่ความตกลงครอบคลุม ได้แก่ การเชื่อมระบบดิจิทัล ความมั่นคงไซเบอร์ การคุ้มครองผู้บริโภค การต่อต้านการหลอกลวงออนไลน์ การไหลของข้อมูลข้ามพรมแดน และการชำระเงินดิจิทัล หัวข้อเหล่านี้คือสิ่งที่หน่วยงานคาดหวังว่าจะมีกติกากลางรองรับ ยังไม่ใช่ผลที่เกิดขึ้นแล้ว และหน่วยงานยังไม่ได้บอกว่าประโยชน์จะถึงผู้ขายหรือผู้บริโภคไทยในรูปแบบใด
ตัวเลขที่หน่วยงานอ้างถึงเป็นการคาดการณ์จากการศึกษา ตามการศึกษาที่หน่วยงานอ้างถึง เศรษฐกิจดิจิทัลอาเซียนอาจเติบโตถึง 2 ล้านล้านดอลลาร์สหรัฐภายในปี 2573 และมูลค่าการค้าดิจิทัลอาจโตได้ถึง 30% ภายในปี 2573 ตัวเลขทั้งสองยังเป็นประมาณการ ไม่ใช่ผลที่เกิดแล้ว ตัวเลขจะเป็นจริงได้หรือไม่ขึ้นอยู่กับว่าความตกลงลงนาม มีผลใช้ และประเทศสมาชิกนำไปปฏิบัติจริงมากน้อยเพียงใด
สิ่งที่ผู้ขายออนไลน์และผู้ให้บริการแอปควรเตรียมและติดตามมีดังนี้
- ติดตามประกาศของกระทรวงพาณิชย์ว่าลงนามแล้วหรือยัง
- ติดตามข้อบทฉบับเต็มเมื่อเผยแพร่ โดยเฉพาะเรื่องการชำระเงินดิจิทัลและการไหลของข้อมูล
- ดูว่าธุรกิจของตนส่งข้อมูลลูกค้าข้ามพรมแดนหรือรับชำระเงินดิจิทัลจากต่างประเทศหรือไม่ เพราะสองเรื่องนี้อยู่ในหัวข้อที่ความตกลงครอบคลุม
- ติดตามว่าจะมีการประกาศกำหนดการให้สัตยาบันหรือไม่
สำหรับผู้บริโภค หัวข้อการคุ้มครองผู้บริโภคและการต่อต้านการหลอกลวงออนไลน์เป็นเรื่องที่ควรติดตามว่าข้อบทฉบับเต็มจะเขียนไว้อย่างไร เพราะตอนนี้หน่วยงานบอกเพียงขอบเขตกว้างๆ
รอลงนามและขั้นตอนหลังจากนั้น
ขณะนี้ยังไม่มีประกาศจากหน่วยงานว่า DEFA ลงนามแล้ว การเจรจาสรุปผลแล้ว ขั้นต่อไปคือการตรวจทานถ้อยคำทางกฎหมาย (Legal Scrubbing) เพื่อเตรียมลงนามอย่างเป็นทางการ กระทรวงพาณิชย์และ MTI สิงคโปร์ระบุตรงกันว่าตั้งเป้าลงนามในการประชุมสุดยอดอาเซียนครั้งที่ 49 เดือน พ.ย. 2569
หลังลงนาม ประเทศสมาชิกยังต้องมีขั้นตอนภายในของแต่ละประเทศก่อนความตกลงจะใช้ได้จริง แต่หน่วยงานต้นทางยังไม่ประกาศกำหนดเวลาให้สัตยาบันและวันมีผลบังคับใช้ ส่วนไทยจะต้องแก้กฎหมายฉบับใดเพื่อรองรับ DEFA หรือไม่ ก็ยังไม่มีการเปิดเผย ผู้ขายออนไลน์และผู้ให้บริการแอปจึงควรรอรายละเอียดจากประกาศของกระทรวงพาณิชย์ก่อนวางแผนปรับระบบหรือขั้นตอนธุรกิจ
ที่มา: กระทรวงพาณิชย์ไทย และกระทรวงการค้าและอุตสาหกรรมสิงคโปร์ (MTI) ตามที่รายงานผลการเจรจา DEFA
