AI วางกรอบความคิดอย่างไร ทำความเข้าใจ Framing Effect และวิธีรู้ทันเนื้อหาที่ถูกคัดมา

Framing Effect และการทดลองที่พิสูจน์ผลของมัน

Framing Effect เป็นอคติทางความคิดแบบหนึ่ง เว็บไซต์ Simply Psychology อธิบายว่า การเลือกของคนถูกกำหนดด้วยถ้อยคำที่ใช้เล่ามากกว่าตัวข้อมูลเอง คนจะตอบสนองต่างกัน ถ้าเรื่องเดียวกันถูกเล่าในแง่ได้ หรือเล่าในแง่เสีย

การทดลองที่ถูกอ้างถึงบ่อยที่สุดคือ Asian Disease Problem ของนักวิจัย Tversky และ Kahneman เมื่อ พ.ศ. 2524 ผู้เข้าร่วมต้องจินตนาการว่ามีโรคระบาดที่คาดว่าจะทำให้คนตาย 600 คน แล้วเลือกระหว่างสองแผนรับมือ เมื่อเล่าว่าแผนแรก "ช่วยชีวิตได้ 200 คนแน่นอน" มี 72% เลือกแผนนี้ แต่เมื่อเล่าตัวเลือกเดียวกันว่า "จะมีคนตาย 400 คนแน่นอน" เหลือเพียง 22% ที่เลือก ทั้งที่ผลลัพธ์จริงเท่ากันทุกประการ

ตัวเลขนี้มีข้อควรระวัง Simply Psychology ระบุว่างานทบทวนซ้ำ Many Labs 2 ยืนยันว่าปรากฏการณ์นี้มีจริง แต่แรงของมันอยู่ราวครึ่งหนึ่งของงานต้นฉบับ ดังนั้นสัดส่วน 72% ต่อ 22% จึงไม่ใช่ตัวเลขที่ใช้ทำนายได้ทุกสถานการณ์ แต่ข้อสรุปหลักยังอยู่ว่า การเปลี่ยนวิธีเล่าอย่างเดียวก็เปลี่ยนการตัดสินใจได้

ฟีดที่ถูกคัดมาให้ กับผลของการวางกรอบ

ฟีดและวิดีโอแนะนำไม่ได้แค่เลือกว่าจะให้ดูเรื่องอะไร แต่ยังเป็นตัวกำหนดว่าเรื่องนั้นมาถึงผู้ดูในลักษณะไหน หัวข้อเดียวกันอาจถูกเล่าเป็นข่าวดีหรือข่าวร้ายก็ได้ และหลักการของ Framing Effect บอกว่าวิธีเล่าแบบนี้มีผลต่อการตัดสินใจ

ในด้านหลักฐาน ยังไม่มีงานวิจัยที่ยกมาในเรื่องนี้ที่วัดว่าระบบแนะนำของแพลตฟอร์มใดเปลี่ยนความเห็นผู้ใช้ได้เท่าไร ดังนั้นยังสรุปไม่ได้ว่าฟีดกำหนดความคิดของทุกคนเสมอ สิ่งที่มีหลักฐานรองรับคือผลของการวางกรอบในการทดลอง ส่วนขนาดของผลในฟีดจริงยังต้องรอการศึกษาต่อไป

เรื่องนี้เป็นประเด็นที่องค์กรด้านเทคโนโลยีจับตาอยู่ Center for Humane Technology (CHT) เป็นองค์กรไม่แสวงหากำไรที่ระบุบนเว็บไซต์ว่ามีความเข้าใจจากภายในบริษัทเทคโนโลยีชั้นนำ CHT บอกว่าทำงานด้วยการ 'illuminating systemic incentives' หรือฉายให้เห็นแรงจูงใจเชิงระบบของอุตสาหกรรม ผลที่ตามมาในโลกจริง และทางออกที่เหมาะสมกับปัญหา

วิธีทำงานของ CHT มีสามทาง ได้แก่ การสื่อสารและให้ความรู้กับสาธารณะเป็นวงกว้าง การให้ข้อมูลแก่ผู้ที่ตัดสินใจเชิงนโยบายและคนในแวดวงเทคโนโลยี และการประสานงานแบบไม่เปิดเผยกับผู้มีบทบาทหลายภาคส่วน แนวทางนี้สะท้อนว่าเรื่องแรงจูงใจเบื้องหลังเทคโนโลยี ถูกมองเป็นเรื่องที่ต้องคุยกันในวงกว้าง ไม่ใช่เรื่องที่ผู้ใช้ต้องรับมือคนเดียว

UNESCO วางหลักกำกับโดยมนุษย์และความรู้เท่าทันสื่อ

ในระดับนโยบาย UNESCO มีข้อเสนอแนะว่าด้วยจริยธรรมของ AI (Recommendation on the Ethics of AI) ที่รัฐสมาชิก 193 ประเทศรับรองเมื่อเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2564 และถูกเรียกว่ามาตรฐานระดับโลกฉบับแรกด้านจริยธรรม AI

หลักการข้อ 7 ว่าด้วยการกำกับและตัดสินใจโดยมนุษย์ ระบุว่ารัฐสมาชิกควรทำให้แน่ใจว่าระบบ AI ไม่เข้าไปแทนที่ความรับผิดชอบและภาระรับผิดชอบสูงสุดของมนุษย์ (ultimate human responsibility and accountability) อีกส่วนหนึ่งคือหลักการเรื่องการสร้างความตระหนัก ซึ่งเรียกร้องให้ส่งเสริม 'media and information literacy' หรือความรู้เท่าทันสื่อและข้อมูล เป็นส่วนหนึ่งของความเข้าใจของสาธารณะต่อ AI และข้อมูล

ข้อเสนอแนะฉบับนี้ไม่ได้พูดถึงการคัดเนื้อหาของแพลตฟอร์มโดยตรง แต่ชี้ให้เห็นทิศทางว่า สังคมควรมีทั้งกลไกที่ให้มนุษย์รับผิดชอบผลของระบบ และมีผู้ใช้ที่รู้เท่าทันสื่อ ไม่ปล่อยให้เป็นหน้าที่ของระบบอัตโนมัติฝ่ายเดียว

วิธีรู้เท่าทันเนื้อหาที่ถูกคัดมาให้

แนวคิดความรู้เท่าทันสื่อที่ UNESCO ส่งเสริม นำมาใช้กับชีวิตประจำวันได้ในสามเรื่องง่ายๆ ที่ผู้ใช้ตรวจสอบได้ด้วยตัวเอง

• สังเกตว่าเรื่องที่เห็นซ้ำๆ ในฟีดมาจากมุมเดียวหรือไม่
• ค้นหามุมมองอื่นด้วยตัวเอง แทนที่จะรอให้ระบบแนะนำ
• ลองเล่าหัวข้อเดียวกันใหม่ในแง่ตรงข้าม เช่น เปลี่ยนจากแง่ได้เป็นแง่เสีย แล้วดูว่าความรู้สึกต่อเรื่องนั้นเปลี่ยนหรือไม่

ข้อสุดท้ายมาจากตรรกะเดียวกับการทดลองข้างต้น ถ้าคำตอบเปลี่ยนเพราะวิธีเล่าเปลี่ยน แปลว่ากรอบมีบทบาทต่อการตัดสินใจ การลองสลับกรอบเป็นวิธีเช็กตัวเองที่ทำได้ทันที

ทั้งหมดนี้ไม่ได้หมายความว่าต้องเลิกใช้แพลตฟอร์ม แต่เป็นการรักษาให้การตัดสินใจสำคัญ เช่น เรื่องงาน เงิน หรือสุขภาพ มาจากข้อมูลหลายด้าน ไม่ใช่จากกรอบเดียวที่เห็นซ้ำจนคุ้นตา

ที่มา: Simply Psychology (Framing Effect), Center for Humane Technology (humanetech.com), UNESCO (Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence)