อาการ VR เบลอ เวียนหัว หรือคลื่นไส้หลังเล่นเกมหรือดูวิดีโอผ่านแว่น VR เป็นอาการที่พบได้ในผู้ใช้บางคน โดยเฉพาะมือใหม่ สาเหตุหลักที่คู่มือความปลอดภัยของผู้ผลิตและงานวิจัยกล่าวไว้ตรงกันคือสิ่งที่ตาเห็นไม่ตรงกับสิ่งที่ร่างกายรู้สึก ส่วนวิธีลดอาการคือเริ่มจากช่วงสั้นๆ พักเป็นระยะ และหยุดทันทีเมื่อรู้สึกไม่สบาย
บทความนี้เรียบเรียงจากคู่มือความปลอดภัยของ Meta และ Microsoft รวมถึงงานทบทวนวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสาร Frontiers in Virtual Reality เพื่อให้ผู้ใช้รู้ว่าอาการเกิดจากอะไร ป้องกันอย่างไร และเมื่อไรควรปรึกษาแพทย์ คู่มือของ Microsoft ที่อ้างถึงเขียนไว้สำหรับแว่น Windows Mixed Reality ซึ่งเป็นรุ่นที่เลิกขายแล้วและถูกย้ายไปเป็นเอกสารเก่า (แก้ไขล่าสุดปี 2022) จึงใช้เป็นหลักการทั่วไป ไม่ใช่ข้อมูลของแว่นรุ่นปัจจุบัน
VR เบลอและเวียนหัวเกิดจากอะไร
วงการวิจัยเรียกอาการคล้ายเมารถที่เกิดจากการดูภาพในโลกเสมือนว่า 'cybersickness' (ไซเบอร์ซิกเนส) งานทบทวนวิจัยอย่างเป็นระบบของ Ang และ Quarles ปี 2023 อธิบายว่าเป็นกลุ่มอาการไม่สบายที่บางคนเจอเมื่อดื่มด่ำอยู่ในสภาพแวดล้อมเสมือน อาการที่ระบุไว้ ได้แก่ คลื่นไส้ เวียนศีรษะแบบหมุน สับสนทิศทาง ตาล้า และเหงื่อออก
ทฤษฎีที่ได้รับการอ้างถึงมากที่สุดคือทฤษฎีความขัดแย้งของประสาทสัมผัส (sensory conflict) ซึ่งบอกว่าภาพที่ตามองเห็นไม่ตรงกับข้อมูลจากระบบทรงตัวในหูชั้นใน เช่น ภาพในแว่นพุ่งไปข้างหน้า แต่ตัวเรานั่งนิ่งอยู่บนโซฟา สมองจึงสับสน คู่มือของ Microsoft อธิบายในทำนองเดียวกันว่าอาการเมาและอาการที่ตามมาเกิดได้เมื่อสิ่งที่เห็นไม่ตรงกับสิ่งที่ร่างกายรับรู้
เนื้อหาบางแบบเสี่ยงต่อความไม่สบายมากกว่า Microsoft ระบุว่าได้แก่เกมหรือหนังที่ทำให้รู้สึกเหมือนกำลังเคลื่อนที่ไปในอวกาศหรือมองลงมาจากที่สูง และกิจกรรมที่ต้องตามวัตถุที่เคลื่อนไหว ส่วนคนที่มีแนวโน้มเมารถ เป็นไมเกรน หรือมีความผิดปกติของหูชั้นใน อาจเสี่ยงต่อความไม่สบายสูงขึ้น
ตัวเลขความชุกที่งานทบทวนข้างต้นยกมาคือผู้ใช้ตั้งแต่ราว 60% ขึ้นไปมีอาการ แต่เป็นตัวเลขจากงานวิจัยปี 1994 จึงไม่ควรตีความว่าตรงกับแว่นรุ่นปัจจุบัน งานทบทวนเดียวกันระบุว่าแว่นแบบสวมศีรษะ (HMD) ก่อให้เกิดอาการได้ง่ายกว่าจอเดสก์ท็อปทั่วไป
ตาล้าและภาพเบลอหลังถอดแว่น
ถ้าถอดแว่นแล้วภาพเบลอ ตาล้าเป็นสาเหตุหนึ่งที่พบได้ คู่มือของทั้ง Meta และ Microsoft จัดตาล้าไว้ในรายการอาการไม่สบาย ร่วมกับปวดศีรษะและอ่อนล้า Meta ยังระบุภาพเบลอและภาพซ้อนไว้ในอาการที่ควรหยุดใช้งาน และแนะนำให้ถอดแว่นออกทันทีเมื่อรู้สึกไม่สบาย
สำหรับการใช้จอดิจิทัลโดยทั่วไป สถาบันจักษุแพทย์แห่งสหรัฐฯ (American Academy of Ophthalmology) ระบุว่าอาการตาล้าจากจออาจทำให้การมองเห็นพร่า ปวดตา แห้ง น้ำตาไหล หรือแสบ และชี้ว่าคนเรากะพริบตาราว 15 ครั้งต่อนาทีตามปกติ แต่ขณะใช้จอจะกะพริบเพียง 5 ถึง 7 ครั้งต่อนาที จึงแนะนำให้ตั้งใจกะพริบตาให้บ่อย และเงยหน้ามองวัตถุไกลๆ เป็นระยะ คำแนะนำนี้เขียนไว้สำหรับจอคอมพิวเตอร์ ไม่ได้เจาะจงแว่น VR แต่ใช้เป็นแนวทางพักสายตาหลังถอดแว่นได้
อีกข้อที่ Microsoft เตือนคือระยะห่างระหว่างรูม่านตา (IPD) ที่อยู่นอกช่วงที่อุปกรณ์รองรับ อาจทำให้ไม่สบายมากขึ้น และการดูภาพสามมิติต้องอาศัยการมองด้วยสองตาที่ทำงานประสานกันดี ผู้ที่มีความผิดปกติ เช่น ตาเข อาจดูภาพสามมิติไม่สบายตา บางคนไม่รู้ตัวมาก่อนจนกว่าจะลองใช้ ถ้ามองภาพในแว่นไม่ชัดหรือไม่สบายตาทุกครั้ง Microsoft แนะนำให้ปรึกษาจักษุแพทย์
พักเมื่อไร และมือใหม่ควรเริ่มอย่างไร
ไม่มีตัวเลขเวลาเดียวที่ใช้ได้กับทุกคน Microsoft ระบุว่าช่วงเวลาและความยาวของการพักขึ้นกับตัวผู้ใช้และลักษณะการใช้งาน ส่วน Meta ยกตัวอย่างสำหรับผู้เริ่มต้นว่าเล่นสูงสุดประมาณ 30 นาที แล้วพัก 15 นาที และแนะนำให้เริ่มด้วยช่วงสั้นๆ พักยาว โดยเฉพาะเมื่อใช้แว่นใหม่หรือเนื้อหาใหม่ ถ้ารู้สึกไม่สบายหลังเล่นจบ ให้ลดความยาวของรอบถัดไป
มือใหม่ควรเริ่มช้าๆ และใช้ช่วงแรกสั้นๆ Microsoft บอกว่าสำหรับคนส่วนใหญ่ ความไม่สบายจะลดลงเมื่อคุ้นเคย แต่ความเร็วในการปรับตัวไม่เท่ากัน ถ้ายังไม่สบายควรพักถี่ขึ้นหรือนานขึ้น และควรจดไว้ว่าเนื้อหาแบบไหนทำให้เกิดอาการ เพื่อเลี่ยงหรือค่อยๆ ปรับตัวในครั้งต่อไป
ในงานวิชาการ งานทบทวนของ Ang และ Quarles คัดงานวิจัย 88 ชิ้นจาก 1,055 ชิ้น และระบุว่าวิธีที่ดูมีแนวโน้มดีที่สุดคือปรับการเคลื่อนที่ในเกม ใช้อุปกรณ์เสริมภายนอก และปรับกล้องเสมือน แต่ผู้เขียนเตือนว่าการนับจำนวนงานที่พบผลอย่างมีนัยสำคัญไม่ใช่หลักฐานว่าวิธีนั้นได้ผลแน่ ผลของวิธีเหล่านี้จึงยังต้องรอการยืนยันเพิ่มเติม
เช็กก่อนสวมแว่นทุกครั้ง
คู่มือของ Meta และ Microsoft ตรงกันว่าสภาพร่างกายและสถานที่มีผลต่ออาการ รายการด้านล่างสรุปข้อที่ควรเช็กก่อนเริ่ม
- ร่างกายพร้อมใช้ Meta ระบุว่าไม่ควรใช้ขณะอ่อนล้าหรือนอนไม่พอ ขณะอยู่ใต้ฤทธิ์แอลกอฮอล์หรือยา ขณะเครียดหรือวิตกกังวล หรือขณะมีอาการเจ็บป่วย เช่น ปวดศีรษะ ไมเกรน หรือปวดหู และห้ามใช้ระหว่างนอนหลับ
- ตั้งแว่นให้พอดีหน้า และปรับให้เหมาะกับระยะห่างของรูม่านตา
- เลือกห้องที่สว่างพอ โล่ง ไม่มีบันได เฟอร์นิเจอร์ สัตว์เลี้ยง หรือคนเดินผ่าน และเว้นระยะระหว่างขอบเขตปลอดภัยกับสิ่งกีดขวางประมาณ 30 ถึง 60 ซม. ตามคำแนะนำของ Meta
- มือใหม่เริ่มจากเนื้อหาที่ไม่ต้องเคลื่อนที่เร็วหรือหมุนตัวมาก
เรื่องแสง ห้องควรสว่างพอ เพราะ Meta ระบุว่าแสงน้อยหรือผนังเรียบเกินไปทำให้ระบบติดตามตำแหน่งของแว่นไม่เสถียร หลังหยุดเล่น Microsoft ชี้ว่าการนั่งนิ่งๆ ในที่สว่างช่วยให้อาการสับสนทิศทางหายเร็วขึ้น
ถ้าเด็กจะใช้ Meta ระบุว่าอายุขั้นต่ำสำหรับสร้างบัญชีคือ 10 ปี (ข้อกำหนดอาจต่างกันตามประเทศ) และผู้ใหญ่ควรดูแลการใช้งานเสมอ ช่วยเรื่องการสวมแว่น พื้นที่เล่น เนื้อหา และเวลาพัก รวมถึงสังเกตอาการระหว่างและหลังเล่น
อาการที่ควรหยุดและควรพบแพทย์
เมื่อมีอาการ เช่น ปวดศีรษะ ปวดตา ปวดคอหรือหลัง เวียนศีรษะ คลื่นไส้ ตาพร่าหรือเห็นภาพซ้อน หายใจไม่สะดวก ใจสั่น หรือวิตกกังวล Meta แนะนำให้หยุดใช้ทันที และไม่ให้กลับไปเล่นจนกว่าจะหายดี หลังเล่นควรเลี่ยงกิจกรรมที่ต้องใช้สายตาหรือร่างกายมาก และกิจกรรมที่ต้องทรงตัวอย่างมั่นคงและประสานมือกับตา จนกว่าจะรู้สึกปกติ
หากชัก หมดสติ เวียนศีรษะรุนแรง หรือกล้ามเนื้อกระตุก ให้หยุดใช้ทันทีและไปพบแพทย์ และถ้าอาการยังอยู่นานหรือรุนแรงหลังหยุดเล่น Meta ให้ปรึกษาแพทย์ก่อนกลับมาใช้อีก ผู้ที่ตั้งครรภ์ สูงอายุ มีโรคหัวใจ ความผิดปกติของการมองด้วยสองตา ปัญหาด้านจิตเวช หรือเคยมีอาการชักหรือสูญเสียการรู้ตัว ควรปรึกษาแพทย์ก่อนใช้ ผู้ที่ใส่เครื่องกระตุ้นหัวใจ เครื่องช่วยฟัง หรืออุปกรณ์ฝังในร่างกายควรสอบถามแพทย์หรือผู้ผลิตอุปกรณ์
เนื้อหาในบทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำเฉพาะบุคคล หากมีอาการต่อเนื่องหรือมีโรคประจำตัว ควรปรึกษาแพทย์ก่อนเริ่มหรือกลับมาใช้ VR
ที่มา: Meta (คำเตือนด้านสุขภาพและความปลอดภัยของ Meta Quest 3S), Microsoft Learn (คู่มือความปลอดภัย สุขภาพ และความสบายของแว่น Windows Mixed Reality ซึ่งเป็นเอกสารเก่าของแว่นรุ่นที่เลิกขายแล้ว), Ang และ Quarles (2023) งานทบทวนวิจัยอย่างเป็นระบบใน Frontiers in Virtual Reality, สถาบันจักษุแพทย์แห่งสหรัฐฯ (American Academy of Ophthalmology)
