Proof of Personhood คือระบบพิสูจน์ว่าบัญชีหนึ่งเป็นของมนุษย์หนึ่งคน ซึ่งวิทาลิก บูเทอริน (Vitalik Buterin) ผู้ร่วมก่อตั้งอีเธอเรียม (Ethereum) ผลักดันควบคู่กับโซเชียลมีเดียกระจายศูนย์ ในโพสต์บน X เมื่อ 21 ม.ค. 2569 เขาประกาศว่าในปี 2569 จะกลับมาใช้โซเชียลมีเดียแบบกระจายศูนย์เต็มตัว ตามรายงานของ Cointelegraph และ Cryptopolitan ผู้ใช้ที่เริ่มสงสัยว่าบัญชีที่โต้ตอบอยู่เป็นคนจริงหรือบอต กำลังเจอปัญหาที่ระบบแบบนี้พยายามแก้ และอีกด้านของแนวคิดคือการเปิดให้หลายแอปแข่งกันบนข้อมูลชุดเดียวกัน
Cointelegraph รายงานว่าเขาเล่าไว้ในโพสต์เดียวกันว่า ตั้งแต่ต้นปี 2569 ทุกโพสต์ที่เขาเขียนหรืออ่านผ่านแอปชื่อ Firefly ซึ่งอ่านและโพสต์ได้ทั้ง X, Lens, Farcaster และ Bluesky Cryptopolitan เสริมว่าเขาใช้ Bluesky ค่อนข้างน้อย เพราะแพลตฟอร์มจำกัดโพสต์ไว้ที่ 300 ตัวอักษร ไม่เหมาะกับโพสต์ยาวๆ ของเขา
วิทาลิกเขียนในโพสต์ว่า 'If we want a better society, we need better mass communication tools' ตามรายงานของ Cointelegraph เขาต้องการเครื่องมือที่ช่วยให้เห็นข้อมูลและข้อโต้แย้งที่ดีที่สุด ช่วยให้คนหาจุดที่เห็นตรงกัน และรับใช้ประโยชน์ระยะยาวของผู้ใช้ ไม่ใช่เร่งยอดการมีส่วนร่วมระยะสั้น
Proof of Personhood คืออะไร และใช้ทำอะไร
Proof of Personhood คือระบบยืนยันว่าบัญชีที่ลงทะเบียนอยู่เป็นของมนุษย์จริง และเป็นคนละคนกับเจ้าของบัญชีอื่นทุกบัญชี โดยพยายามไม่เปิดเผยว่าเป็นใคร วิทาลิกอธิบายไว้ในบล็อกเมื่อ 24 ก.ค. 2566 ว่าระบบนี้สร้างรายการ public key ที่รับประกันว่าทุกอันมีมนุษย์คนละคนควบคุม ถ้าคุณเป็นมนุษย์ คุณใส่ได้หนึ่งอัน ใส่สองอันไม่ได้ ถ้าเป็นบอตก็ใส่ไม่ได้เลย
เหตุผลที่เขาให้ความสำคัญคือ ระบบนี้ช่วยแก้ปัญหาสแปมและการรวมศูนย์อำนาจ โดยไม่ต้องพึ่งหน่วยงานกลาง เขาเตือนว่าถ้าเรื่องนี้ยังแก้ไม่ได้ การโหวตในระบบกระจายศูนย์ รวมถึงการโหวตเล็กๆ เช่น โหวตให้โพสต์บนโซเชียลมีเดีย จะถูกคนรวยมากหรือรัฐที่เป็นปรปักษ์ยึดครองได้ง่ายขึ้น หลายบริการก็ป้องกันการถล่มระบบได้ด้วยการตั้งราคาเข้าใช้เท่านั้น ซึ่งบางครั้งแพงเกินไปสำหรับผู้ใช้จริงที่มีรายได้น้อย
ปัจจุบันแอปใหญ่จำนวนมากแก้ปัญหานี้ด้วยการอิงระบบยืนยันตัวตนที่รัฐรองรับ เช่น บัตรเครดิตและหนังสือเดินทาง วิทาลิกมองว่าวิธีนี้ได้ผล แต่แลกกับความเป็นส่วนตัวมาก และรัฐเองก็โจมตีระบบเหล่านี้ได้ง่าย
ปัญหาที่ระบบนี้ต้องรับมือคือ Sybil attack หรือการที่ผู้ไม่หวังดีสร้างตัวตนปลอมจำนวนมากเพื่อปั่นผลโหวตหรือแย่งรับ airdrop (ตามที่ BitPinas สรุปไว้)

ระบบสแกนม่านตากับทางเลือกอื่น ข้อดีข้อเสียที่ Vitalik ชี้
โครงการที่พยายามทำเรื่องนี้มีหลายแห่ง เช่น Proof of Humanity, BrightID, Idena และ Circles ซึ่งใช้วิธีต่างกัน ทั้งอัปโหลดวิดีโอ จัดงานยืนยันตัวตนร่วมกัน และเล่นเกมแบบ captcha โครงการที่ใหญ่และทะเยอทะยานที่สุดคือเวิลด์คอยน์ (Worldcoin) ที่มีแซม อัลต์แมน (Sam Altman) เป็นผู้ร่วมก่อตั้ง โดยสแกนม่านตาของผู้ใช้ด้วยอุปกรณ์เฉพาะที่เรียกว่า Orb และแจกโทเคนให้ผู้ที่ผ่านการยืนยันเป็นส่วนหนึ่งของแนวคิดรายได้พื้นฐานถ้วนหน้า (UBI)
วิทาลิกยอมรับว่าระบบชีวมิติมีความเสี่ยงชัดเจน การสแกนม่านตาอาจเผยข้อมูลส่วนบุคคล และฮาร์ดแวร์ที่รวมศูนย์ทำให้ผู้ดูแลระบบอาจแอบเปิดช่องโหว่เพื่อสร้างตัวตนปลอมได้ ตามรายงานของ Blockchain.News ส่วนข้อวิจารณ์ต่อเวิลด์คอยน์ที่เขาเล่าในบล็อกครอบคลุมเรื่องความเป็นส่วนตัว การถูกรัฐเผด็จการบังคับใช้ และคำถามว่าชีวมิติเป็นแนวทางที่เหมาะสมหรือไม่ ฝั่งเวิลด์คอยน์ระบุว่าจะกระจายศูนย์ทีละขั้น และใช้เทคนิค ZK-SNARKs (เทคนิคเข้ารหัสที่ช่วยปกป้องความเป็นส่วนตัว) ตามที่วิทาลิกเล่าไว้
ทางเลือกที่คนจำนวนหนึ่งเสนอคือระบบที่อาศัยเครือข่ายความสัมพันธ์ (social graph) โดยให้คนที่ถูกยืนยันแล้วรับรองผู้ใช้ใหม่ ซึ่งอาจให้ความเป็นส่วนตัวและการกระจายศูนย์ได้ดีกว่า แต่วิทาลิกชี้ว่าระบบแบบนี้ก็มีข้อเสีย คือเริ่มต้นระบบได้ยาก และเสี่ยงจะวนกลับไปรวมศูนย์ เขาจึงสรุปว่าไม่มีวิธีใดสมบูรณ์แบบ และการผสมระบบชีวมิติกับระบบอิงเครือข่ายความสัมพันธ์อาจได้ผลที่สุด พร้อมย้ำเรื่องการเปิดซอร์สโค้ดและการตรวจสอบจากบุคคลที่สาม
แนวคิดอิงความสัมพันธ์มีตัวอย่างที่จับต้องได้ ในงาน Web3 Transitions Summit ที่สิงคโปร์เมื่อ 17 ก.ย. 2567 ซึ่งเป็นงานคู่ขนานของ Token2049 วิทาลิกยกตัวอย่างการกู้บัญชี WeChat ที่ให้ผู้ใช้ขอให้ผู้ติดต่อสองคนส่งรหัสหกหลักมายังบัญชี เขาบอกว่านี่คือการกู้บัญชีโดยอาศัยคนที่รู้จัก (social recovery) ที่ทำบนบล็อกเชนได้ด้วยวิธีเดียวกัน และหน้าจอผู้ใช้ก็ยังดูเหมือนแค่การโต้ตอบกับเพื่อน (ตามที่ BitPinas ถอดบทสัมภาษณ์) แม้ตัวอย่างนี้ว่าด้วยการกู้บัญชี ไม่ใช่การพิสูจน์ความเป็นมนุษย์โดยตรง
ให้หลายแอปแข่งกันบนข้อมูลชุดเดียว
อีกด้านของแนวคิดคือเรื่องอัลกอริทึมที่เลือกว่าผู้ใช้จะเห็นอะไร วิทาลิกโพสต์ว่าไม่มีกลเม็ดง่ายๆ ที่แก้ปัญหานี้ได้ แต่การแข่งขันที่มากขึ้นเป็นจุดเริ่มต้นสำคัญ และการกระจายศูนย์ทำให้เกิดการแข่งขันได้ เพราะชั้นข้อมูลที่ใช้ร่วมกัน (shared data layer) เปิดให้ใครก็สร้างแอปของตัวเองบนข้อมูลเดียวกันได้ ตามรายงานของ Cryptopolitan
Yahoo Finance สรุปผลของโครงสร้างนี้ไว้ว่า แอปหลายตัวทำงานบน social graph ชุดเดียวกันได้ ทำให้อำนาจของแอปใดแอปหนึ่งหรืออัลกอริทึมใดอัลกอริทึมหนึ่งลดลง ในทางปฏิบัติ ผู้ใช้จึงเลือกได้ว่าจะอ่านผ่านแอปไหน แทนที่จะถูกผูกติดกับอัลกอริทึมของแพลตฟอร์มเดียว
วิทาลิกอธิบายก่อนหน้านั้นในเดือนเดียวกันว่า 'corposlop' คือโซเชียลมีเดียที่เร่งความโกรธ โดพามีน และการมีส่วนร่วมระยะสั้น แลกกับคุณค่าระยะยาว (ตามคำอธิบายของ Cryptopolitan) เขาไม่เชื่อว่าการใส่โทเคนเก็งกำไรเป็นคำตอบ โดยวิจารณ์ว่าโครงการ SocialFi เคยให้รางวัลกับคนที่มีต้นทุนทางสังคมอยู่แล้วและการเก็งกำไรราคา มากกว่าคุณภาพของเนื้อหา และยกโมเดลสมัครสมาชิกอย่าง Substack เป็นตัวอย่างที่จูงใจเนื้อหาดีกว่า (ตามรายงานของ Cointelegraph)
ความคืบหน้าของ Lens ที่ต้องติดตามต่อ
ในโพสต์เดียวกัน วิทาลิกพูดถึง Lens ซึ่งเป็นโปรโตคอลโซเชียลกระจายศูนย์ที่ผู้ดูแลกำลังเปลี่ยนมือ เขาชื่นชมทีม Aave ที่ดูแล Lens มาจนถึงตอนนั้น และบอกว่ามองระยะต่อไปของโครงการในแง่ดี เพราะทีมที่เข้ามาใหม่สนใจเรื่องการสื่อสารแบบเข้ารหัสมานาน (ตามรายงานของ Yahoo Finance และ Cryptopolitan)
เขาบอกว่าจะโพสต์บน Lens มากขึ้นในปี 2569 และชวนให้ผู้ใช้และนักพัฒนาใช้เวลากับ Lens, Farcaster และโลกโซเชียลกระจายศูนย์ให้มากขึ้น เพื่อไม่ให้ทุกคนอยู่ใน 'a single global info warzone' (ตามที่ Yahoo Finance รายงาน)
สำหรับผู้ใช้ทั่วไป สิ่งที่ควรจับตาคือ ผู้ดูแลชุดใหม่ของ Lens จะพาโครงการไปทางไหน และระบบพิสูจน์ความเป็นมนุษย์ที่ปกป้องความเป็นส่วนตัวจะถูกนำมาใช้จริงบนแพลตฟอร์มไหนหรือไม่ วิทาลิกเองยอมรับว่าไม่มีวิธีพิสูจน์ความเป็นมนุษย์วิธีใดที่สมบูรณ์แบบ
ที่มา: บล็อกของวิทาลิก บูเทอริน เรื่องชีวมิติกับ proof of personhood (24 ก.ค. 2566), รายงานของ Cointelegraph, Cryptopolitan และ Yahoo Finance (เนื้อหาจาก Cryptonews) เกี่ยวกับโพสต์ของวิทาลิกบน X เมื่อ 21 ม.ค. 2569, Blockchain.News และ BitPinas







