ภาพรวมตำแหน่งนายกรัฐมนตรีของไทย
นับตั้งแต่เปลี่ยนแปลงการปกครองเมื่อวันที่ 24 มิถุนายน 2475 ประเทศไทยมีนายกรัฐมนตรีรวมทั้งสิ้น 32 คน โดยตำแหน่งดังกล่าวมีที่มาแตกต่างกันไปตามบริบทของยุคสมัย ทั้งจากการเลือกของสภาผู้แทนราษฎร การยึดอำนาจของคณะรัฐประหาร และการแต่งตั้งในช่วงเปลี่ยนผ่านทางการเมือง
คนแรกคือพระยามโนปกรณ์นิติธาดา ที่เข้ารับตำแหน่งทันทีหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง ส่วนคนล่าสุดคือนายอนุทิน ชาญวีรกูล ซึ่งดำรงตำแหน่งต่อเนื่องเป็นสมัยที่สองภายหลังการเลือกตั้งทั่วไปในปี 2569 บทความนี้รวบรวมรายชื่อทั้งหมดเรียงตามลำดับ พร้อมผลงานหรือเหตุการณ์สำคัญที่เกิดขึ้นในแต่ละช่วงการบริหาร
นายกรัฐมนตรียุคคณะราษฎรและสงครามโลก (พ.ศ. 2475-2491)
1. พระยามโนปกรณ์นิติธาดา (ก้อน หุตะสิงห์)
ดำรงตำแหน่งช่วงปี 2475-2476 เป็นนายกรัฐมนตรีคนแรกของไทยภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง 2475 ผลงานสำคัญคือการวางรากฐานคณะรัฐมนตรีในระบอบรัฐธรรมนูญฉบับแรก และพ้นจากตำแหน่งเมื่อ 21 มิถุนายน 2476 จากการรัฐประหารที่นำโดยพลเอกพระยาพหลพลพยุเสนา
2. พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน)
ดำรงตำแหน่งระหว่างปี 2476-2481 ผลงานหลักคือการประกาศใช้แผนพัฒนาเศรษฐกิจฉบับแรก การวางระบบการศึกษาภาคบังคับ และการสถาปนามหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์และการเมืองในปี 2477 ถือเป็นยุคที่คณะราษฎรพยายามวางรากฐานสถาบันของรัฐสมัยใหม่
3. จอมพล ป. พิบูลสงคราม
ดำรงตำแหน่งสองช่วงคือ 2481-2487 และ 2491-2500 รวมเวลานานที่สุดในประวัติศาสตร์การเมืองไทย ผลงานสำคัญในสมัยแรกคือการกำหนดวันที่ 24 มิถุนายน เป็นวันชาติในปี 2482 การเจรจาแก้ไขสนธิสัญญาไม่เป็นธรรมที่สืบเนื่องจากยุคสมบูรณาญาสิทธิราชย์ การเปลี่ยนชื่อประเทศจากสยามเป็นไทย และเปลี่ยนวันขึ้นปีใหม่จาก 1 เมษายน เป็น 1 มกราคม ตามปฏิทินสากล รวมถึงนโยบายรัฐนิยม 12 ฉบับ
4. พันตรี ควง อภัยวงศ์
ดำรงตำแหน่ง 4 สมัยในช่วงปี 2487-2491 ผลงานสำคัญคือการนำพาประเทศผ่านพ้นช่วงสิ้นสุดสงครามโลกครั้งที่สอง เจรจากับฝ่ายสัมพันธมิตรเพื่อให้ไทยพ้นจากสถานะประเทศแพ้สงคราม และเป็นผู้ก่อตั้งพรรคประชาธิปัตย์ในปี 2489
5. ทวี บุณยเกตุ
ดำรงตำแหน่งสั้นที่สุดในประวัติศาสตร์ เพียง 17 วันในเดือนสิงหาคม-กันยายน 2488 ทำหน้าที่รักษาการในช่วงเปลี่ยนผ่านหลังสงครามโลกครั้งที่สองยุติ
6. หม่อมราชวงศ์เสนีย์ ปราโมช
ดำรงตำแหน่งครั้งแรกในปี 2488-2489 และอีก 2 ครั้งในปี 2518 และ 2519 ผลงานสำคัญในสมัยแรกคือการเจรจายกเลิกการประกาศสงครามกับฝ่ายสัมพันธมิตร ทำให้ไทยไม่ถูกถือเป็นประเทศแพ้สงคราม
7. ปรีดี พนมยงค์
ดำรงตำแหน่งในปี 2489 ผลงานสำคัญคือการประกาศใช้รัฐธรรมนูญฉบับปี 2489 ซึ่งให้สิทธิเลือกตั้งวุฒิสมาชิกเป็นครั้งแรก และเป็นหนึ่งในผู้นำคณะราษฎรสายพลเรือนที่มีบทบาทในการวางรากฐานประชาธิปไตยไทย
8. พลเรือตรี ถวัลย์ ธำรงนาวาสวัสดิ์
ดำรงตำแหน่งปี 2489-2490 ผลงานคือการดำเนินนโยบายต่อเนื่องจากรัฐบาลปรีดี แต่ถูกรัฐประหาร 8 พฤศจิกายน 2490 โดยกลุ่มทหารนำโดยจอมพลผิน ชุณหะวัณ ปิดฉากยุคอำนาจของฝ่ายคณะราษฎรพลเรือน
นายกรัฐมนตรียุคทหารและพัฒนาเศรษฐกิจ (พ.ศ. 2491-2516)
9. จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์
ดำรงตำแหน่งปี 2502-2506 ภายหลังรัฐประหารปี 2500 ผลงานสำคัญคือการประกาศใช้แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ 1 ในปี 2504 การจัดตั้งสำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ และการวางรากฐานระบบราชการสมัยใหม่ภายใต้แนวคิด "พ่อขุนอุปถัมภ์"
10. จอมพลถนอม กิตติขจร
ดำรงตำแหน่งหลายช่วงระหว่างปี 2501, 2506-2516 ผลงานคือการต่อยอดแผนพัฒนาเศรษฐกิจ การสร้างทางหลวงสายหลัก และการเข้าร่วมสงครามเวียดนาม แต่จบลงด้วยเหตุการณ์ 14 ตุลาคม 2516 ที่นำไปสู่การลาออก
11. สัญญา ธรรมศักดิ์
ดำรงตำแหน่งปี 2516-2518 เป็นนายกรัฐมนตรีที่ได้รับการแต่งตั้งจากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 หลังเหตุการณ์ 14 ตุลา ผลงานหลักคือการร่างรัฐธรรมนูญฉบับปี 2517 ซึ่งถือเป็นรัฐธรรมนูญที่เป็นประชาธิปไตยมากที่สุดฉบับหนึ่งของไทย
นายกรัฐมนตรียุคประชาธิปไตยครึ่งใบและการพัฒนา (พ.ศ. 2518-2540)
12. หม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช
ดำรงตำแหน่งปี 2518-2519 ผลงานสำคัญคือการสถาปนาความสัมพันธ์ทางการทูตกับสาธารณรัฐประชาชนจีนเมื่อ 1 กรกฎาคม 2518 และการริเริ่มโครงการเงินผัน ซึ่งถือเป็นต้นแบบนโยบายกระตุ้นเศรษฐกิจรากหญ้า
13. ธานินทร์ กรัยวิเชียร
ดำรงตำแหน่งปี 2519-2520 ภายหลังเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 มีแนวนโยบายต่อต้านคอมมิวนิสต์อย่างเข้มข้น ก่อนถูกรัฐประหารโดยพลเรือเอกสงัด ชลออยู่
14. พลเอกเกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์
ดำรงตำแหน่งปี 2520-2523 ผลงานคือการนิรโทษกรรมผู้เข้าร่วมเหตุการณ์ 6 ตุลา การปรับนโยบายต่างประเทศให้ผ่อนคลายกับประเทศเพื่อนบ้านในอินโดจีน และการประกาศใช้รัฐธรรมนูญฉบับปี 2521
15. พลเอกเปรม ติณสูลานนท์
ดำรงตำแหน่งปี 2523-2531 รวม 8 ปี 5 เดือน ผลงานสำคัญคือการใช้คำสั่ง 66/2523 ในการเปิดทางให้ผู้เข้าร่วมพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทยกลับสู่สังคม การลดค่าเงินบาทในปี 2527 ที่กระตุ้นการส่งออก และการวางรากฐาน Eastern Seaboard ซึ่งกลายเป็นฐานอุตสาหกรรมสำคัญของประเทศ
16. พลเอกชาติชาย ชุณหะวัณ
ดำรงตำแหน่งปี 2531-2534 ผลงานเด่นคือนโยบาย "เปลี่ยนสนามรบเป็นสนามการค้า" กับประเทศเพื่อนบ้านในอินโดจีน เปิดทางให้เศรษฐกิจไทยขยายตัวอย่างก้าวกระโดด ก่อนถูกรัฐประหารโดย รสช. ในเดือนกุมภาพันธ์ 2534
17. อานันท์ ปันยารชุน
ดำรงตำแหน่ง 2 ช่วงในปี 2534-2535 ผลงานสำคัญคือการปฏิรูประบบราชการ การเปิดเสรีโทรคมนาคม การประกาศใช้กฎหมายภาษีมูลค่าเพิ่ม (VAT) แทนภาษีการค้า และการบริหารช่วงเปลี่ยนผ่านหลังเหตุการณ์พฤษภาทมิฬ 2535
18. พลเอกสุจินดา คราประยูร
ดำรงตำแหน่งช่วงสั้น ๆ ในปี 2535 ก่อนเกิดเหตุการณ์พฤษภาทมิฬและต้องลาออกจากตำแหน่ง นำไปสู่การแก้ไขรัฐธรรมนูญให้นายกฯ ต้องมาจาก ส.ส. เลือกตั้ง
19. ชวน หลีกภัย
ดำรงตำแหน่ง 2 สมัย คือ 2535-2538 และ 2540-2544 ผลงานสำคัญในสมัยแรกคือการปฏิรูประบบสาธารณสุข และในสมัยที่ 2 คือการนำพาประเทศผ่านพ้นวิกฤตเศรษฐกิจ 2540 (วิกฤตต้มยำกุ้ง) ผ่านโครงการ IMF และมาตรการฟื้นฟูภาคการเงิน
20. บรรหาร ศิลปอาชา
ดำรงตำแหน่งปี 2538-2539 ผลงานสำคัญคือการริเริ่มการร่างรัฐธรรมนูญฉบับประชาชนปี 2540 ผ่านการแต่งตั้งคณะกรรมาธิการที่นำไปสู่ ส.ส.ร. ในเวลาต่อมา
21. พลเอกชวลิต ยงใจยุทธ
ดำรงตำแหน่งปี 2539-2540 เผชิญวิกฤตเศรษฐกิจต้มยำกุ้ง ตัดสินใจประกาศลอยตัวค่าเงินบาทเมื่อ 2 กรกฎาคม 2540 ซึ่งเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของระบบการเงินไทย
นายกรัฐมนตรียุคหลังรัฐธรรมนูญ 2540 (พ.ศ. 2544-2557)
22. ทักษิณ ชินวัตร
ดำรงตำแหน่งปี 2544-2549 ในฐานะนายกรัฐมนตรีคนแรกที่อยู่ครบวาระ 4 ปีจากการเลือกตั้ง ผลงานเด่นคือโครงการ 30 บาทรักษาทุกโรค กองทุนหมู่บ้าน นโยบาย OTOP การพักหนี้เกษตรกร และการเร่งชำระหนี้ IMF ก่อนกำหนด ก่อนถูกรัฐประหาร 19 กันยายน 2549
23. พลเอกสุรยุทธ์ จุลานนท์
ดำรงตำแหน่งปี 2549-2551 ภายหลังรัฐประหาร ผลงานคือการจัดทำรัฐธรรมนูญฉบับปี 2550 และการบริหารช่วงเปลี่ยนผ่านเข้าสู่การเลือกตั้งใหม่
24. สมัคร สุนทรเวช
ดำรงตำแหน่งปี 2551 จากพรรคพลังประชาชน ก่อนถูกศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยให้พ้นจากตำแหน่งกรณีจัดรายการทำอาหารทางโทรทัศน์ขณะดำรงตำแหน่งนายกฯ
25. สมชาย วงศ์สวัสดิ์
ดำรงตำแหน่งช่วงสั้น ๆ ในปี 2551 ก่อนถูกศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยยุบพรรคพลังประชาชน ทำให้พ้นจากตำแหน่ง
26. อภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ
ดำรงตำแหน่งปี 2551-2554 ผลงานสำคัญคือโครงการเช็คช่วยชาติ 2,000 บาท การประกันรายได้เกษตรกร และเรียนฟรี 15 ปี ในช่วงที่ต้องบริหารจัดการเศรษฐกิจหลังวิกฤตการเงินโลก 2008
27. ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร
ดำรงตำแหน่งปี 2554-2557 ในฐานะนายกรัฐมนตรีหญิงคนแรกของไทย ผลงานเด่นคือการรับมือมหาอุทกภัย 2554 นโยบายค่าแรงขั้นต่ำ 300 บาท ปริญญาตรี 15,000 บาท และโครงการรับจำนำข้าว ก่อนถูกศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยให้พ้นจากตำแหน่งและเกิดรัฐประหาร 22 พฤษภาคม 2557
นายกรัฐมนตรียุคหลังรัฐประหาร 2557 ถึงปัจจุบัน
28. พลเอกประยุทธ์ จันทร์โอชา
ดำรงตำแหน่งปี 2557-2566 ผ่านสองช่วงคือยุค คสช. และยุครัฐธรรมนูญ 2560 ผลงานสำคัญคือการประกาศใช้รัฐธรรมนูญฉบับปี 2560 ยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี โครงการเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก (EEC) บัตรสวัสดิการแห่งรัฐ และการบริหารจัดการการระบาดของโรคโควิด-19
29. เศรษฐา ทวีสิน
ดำรงตำแหน่งปี 2566-2567 จากพรรคเพื่อไทย ผลงานหลักคือโครงการดิจิทัลวอลเล็ต 10,000 บาท การเร่งเจรจา FTA กับหลายประเทศ และนโยบายซอฟต์พาวเวอร์ ก่อนถูกศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยให้พ้นจากตำแหน่งกรณีแต่งตั้งรัฐมนตรีที่ขาดคุณสมบัติ
30. แพทองธาร ชินวัตร
ดำรงตำแหน่งปี 2567-2568 จากพรรคเพื่อไทย เป็นนายกรัฐมนตรีที่อายุน้อยที่สุดในประวัติศาสตร์ไทย ขณะเข้ารับตำแหน่งอายุ 37 ปี 11 เดือน 27 วัน และเป็นนายกฯ หญิงคนที่ 2 ของประเทศ ผลงานคือการสานต่อนโยบายดิจิทัลวอลเล็ตและซอฟต์พาวเวอร์ ก่อนพ้นจากตำแหน่งจากคำวินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญในกรณีคลิปเสียง
หมายเหตุ: ลำดับ "คนที่ 31" ของแพทองธาร อ้างอิงตามการนับของทำเนียบรัฐบาลและสภาผู้แทนราษฎร ซึ่งนับนายกฯ ที่ดำรงตำแหน่งซ้ำเป็นคนเดียวกัน (ในบทความนี้จัดเรียงตามลำดับการนับอย่างเป็นทางการ)
31. อนุทิน ชาญวีรกูล (สมัยที่ 1 และสมัยที่ 2)
ดำรงตำแหน่งครั้งแรกตั้งแต่ 7 กันยายน 2568 ในฐานะนายกรัฐมนตรีคนที่ 32 ของไทย จากพรรคภูมิใจไทย โดยได้รับความเห็นชอบจากสภาผู้แทนราษฎรด้วยคะแนน 311 เสียง และกลับมาดำรงตำแหน่งอีกสมัยภายหลังการเลือกตั้งทั่วไปปี 2569 โดยพรรคภูมิใจไทยได้คะแนนนำเหนือพรรคประชาชน คว้า 192 ที่นั่ง และนั่งควบตำแหน่งรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย ผลงานในช่วงสมัยแรกคือการนำพาประเทศผ่านช่วงเปลี่ยนผ่านทางการเมือง และการบริหารนโยบายเศรษฐกิจในกรอบความร่วมมือหลายพรรค
ข้อสังเกตจากทำเนียบรายชื่อนายกรัฐมนตรีไทย
ตลอดระยะเวลากว่า 90 ปีของระบอบรัฐธรรมนูญไทย รายชื่อนายกรัฐมนตรีสะท้อนพลวัตทางการเมืองที่ผันผวน นายกฯ จำนวนไม่น้อยมาจากการรัฐประหารหรือการแต่งตั้งหลังการเปลี่ยนแปลงทางการเมือง ขณะที่อีกส่วนมาจากการเลือกตั้งโดยตรง สะท้อนการต่อสู้ระหว่างฝ่ายอำนาจที่หลากหลาย
ผลงานของนายกรัฐมนตรีในแต่ละยุคยังสะท้อนบริบทของช่วงเวลานั้น ๆ ตั้งแต่การวางรากฐานรัฐสมัยใหม่ การพัฒนาเศรษฐกิจ การปฏิรูประบบราชการ การรับมือวิกฤตเศรษฐกิจ ไปจนถึงการบริหารในยุคดิจิทัล ทำให้ทำเนียบรายชื่อนี้ไม่ใช่เพียงรายนามผู้ดำรงตำแหน่ง แต่เป็นบันทึกประวัติศาสตร์ของรัฐไทยสมัยใหม่
