เที่ยวไร่ เที่ยวสวน คืออะไร กิจกรรมแบบไหน เกษตรกรและชุมชนได้อะไร

เที่ยวไร่ เที่ยวสวน คือการเรียนรู้และลงมือทำในแปลงเกษตรจริง

กรมการท่องเที่ยวให้ความหมายของการท่องเที่ยวเชิงเกษตรไว้ว่า เป็นการท่องเที่ยวที่มุ่งเน้นการเรียนรู้วิถีเกษตรกรรมของชาวชนบท โดยเน้นให้นักท่องเที่ยวมีส่วนร่วมในกิจกรรม เพื่อให้เกิดการเรียนรู้ ก่อให้เกิดรายได้ต่อชุมชนและตัวเกษตรกร และต้องอนุรักษ์ควบคู่ไปกับการท่องเที่ยว เพื่อไม่ให้เกิดผลกระทบต่อชุมชนและสภาพแวดล้อม

องค์การการท่องเที่ยวโลก (UNWTO) ซึ่ง ส.ป.ก. อ้างถึง อธิบายว่าเป็นการเดินทางไปยังพื้นที่เกษตรกรรม สวนเกษตร วนเกษตร สวนสมุนไพร หรือฟาร์มปศุสัตว์ เพื่อชมความสวยงามและเพลิดเพลินในสวนเกษตร ได้ความรู้ และได้ประสบการณ์ใหม่บนพื้นฐานความรับผิดชอบต่อสิ่งแวดล้อม

ส.ป.ก. แยกคำสองคำที่มักถูกใช้ปนกันไว้ด้วย การท่องเที่ยวเชิงเกษตรคือมุมของนักท่องเที่ยวที่ไปเรียนรู้และพักผ่อนในแปลงหรือชุมชนเกษตรกรรม ส่วนการเกษตรเชิงท่องเที่ยวคือมุมของเกษตรกรที่จัดแปลงให้พร้อมรับการเยี่ยมชม มีกิจกรรมหลากหลาย ทั้งการผลิต การแปรรูป การประกอบอาหารจากวัตถุดิบในแปลง และการจำหน่ายสินค้าเกษตร

แหล่งท่องเที่ยวเชิงเกษตรประกอบด้วย 3 ส่วนหลัก คือ กิจกรรมการเกษตรและทรัพยากรแวดล้อมที่น่าสนใจ ตลาดนักท่องเที่ยวที่สนใจเรื่องเกษตรโดยเฉพาะ และบริการท่องเที่ยว เช่น ที่พัก ร้านอาหาร และการนำเที่ยว

กิจกรรมและที่พักที่พบในแหล่งท่องเที่ยวเชิงเกษตร

ส.ป.ก. แบ่งแหล่งท่องเที่ยวเชิงเกษตรเป็น 3 ประเภท ประเภทแรกคือพื้นที่ของเกษตรกรรายบุคคล เช่น สวนเงาะ สวนทุเรียน สวนมะม่วง สวนลิ้นจี่ สวนไม้ดอก สวนผักอินทรีย์ และฟาร์มโคนม ประเภทที่สองคือชุมชนหรือหมู่บ้านท่องเที่ยวการเกษตรที่สมาชิกร่วมกันดำเนินการ ทั้งแบบพักค้างแรมและแบบเที่ยวระยะสั้นไม่เกิน 1 วัน ประเภทที่สามคือเทศกาลหรือปรากฏการณ์ เช่น งานระกำหวานหรือเทศกาลหม่อนไหม

กิจกรรมในแต่ละแห่งต่างกันไปตามสภาพพื้นที่ ตัวอย่างที่ ส.ป.ก. ยกไว้ ได้แก่ ขี่ควาย ขี่ม้า นั่งเกวียนชมสวน ตกปลา เก็บผลไม้ เก็บผักอินทรีย์ เก็บไข่ไก่อารมณ์ดี ฝึกอบรมความรู้เกษตรแผนใหม่และภูมิปัญญาชาวบ้าน รวมถึงซื้อสินค้าเกษตรแปรรูปและของที่ระลึกจากชาวบ้าน บางแห่งเปิดให้นักท่องเที่ยวมาดูลู่ทางทำธุรกิจเกษตรด้วย

เรื่องที่พัก โฮมสเตย์กับฟาร์มสเตย์ไม่เหมือนกัน โฮมสเตย์คือการพักรวมกับเจ้าของบ้านชายคาเดียวกัน ตามประกาศกรมการท่องเที่ยวว่าด้วยมาตรฐานโฮมสเตย์ไทย พ.ศ. 2554 มีห้องพักไม่เกิน 4 ห้อง รองรับผู้พักรวมกันไม่เกิน 20 คน และขึ้นทะเบียนกับกรมการท่องเที่ยวตามหลักเกณฑ์ที่กรมกำหนด

ส่วนฟาร์มสเตย์คือการที่ผู้ประกอบอาชีพเกษตรหรือเจ้าของแปลงเป็นผู้จัดที่พัก อาจปรับปรุงบ้านพักเดิมหรือสร้างใหม่ พร้อมบริการอาหารที่เน้นผลผลิตจากแปลง และเปิดโอกาสให้นักท่องเที่ยวมีส่วนร่วมในกระบวนการทำเกษตร ข้อดีที่ ส.ป.ก. ระบุคือสร้างผลกระทบต่อพื้นที่น้อย และช่วยกระจายแหล่งรายได้ ทำให้เกษตรกรไม่ต้องพึ่งรายได้จากสินค้าเกษตรที่ราคาตลาดผันผวนเพียงอย่างเดียว

ประโยชน์ต่อรายได้และชุมชนเกษตรกร

ด้านเศรษฐกิจ ส.ป.ก. ระบุว่านักท่องเที่ยวที่เข้ามาเที่ยวและร่วมกิจกรรมทำให้เกษตรกรมีรายได้โดยตรง และขายผลผลิตได้โดยไม่ต้องส่งออกนอกชุมชน บางรายได้ลูกค้าที่กลับมาสั่งสินค้าซ้ำ รายได้มาจากหลายทาง เช่น ค่าเข้าชม สินค้าแปรรูป ของที่ระลึก ที่พัก และอาหาร เกษตรกรเพิ่มรายได้ได้โดยไม่ต้องเพิ่มที่ดินทำกิน เพราะนำหลักเกษตรผสมผสานมาใช้กับพื้นที่ขนาดเล็กได้

เมื่อมีนักท่องเที่ยวเดินทางเข้าไป ชุมชนยังได้รับการพัฒนาสิ่งอำนวยความสะดวก เช่น ถนน ไฟฟ้า น้ำประปา และเครือข่ายอินเทอร์เน็ต ส.ป.ก. มองว่านี่เป็นการกระจายความเจริญไปสู่ภูมิภาค

ด้านสังคม ธุรกิจนี้ช่วยดึงคนหนุ่มสาวให้กลับมาประกอบอาชีพในท้องถิ่น และเปิดทางให้ผู้เกษียณอายุทำธุรกิจเองได้ เกษตรกรเกิดความภาคภูมิใจในอาชีพ ช่วยลดการละทิ้งถิ่นฐานและลดปัญหาการขายที่ดิน ชุมชนยังกลายเป็นแหล่งเรียนรู้เรื่องการเพาะปลูกและวัฒนธรรมท้องถิ่นสำหรับนักเรียน นักศึกษา และผู้สนใจทั่วไป

แปลงที่อยากเปิดรับนักท่องเที่ยวต้องเตรียมอะไร

ต้องเตรียมให้ผ่านเกณฑ์มาตรฐานคุณภาพ ไม่ใช่เปิดได้ด้วยความตั้งใจอย่างเดียว เกณฑ์ประเมินมาตรฐานคุณภาพแหล่งท่องเที่ยวเชิงเกษตรของกรมการท่องเที่ยวที่ ส.ป.ก. สรุปไว้ ดูศักยภาพ 4 ด้าน คือ การบริหารจัดการ การรองรับ การให้บริการ และการดึงดูดใจ ตัวชี้วัดด้านการบริหารจัดการมีทั้งการจัดการด้านความปลอดภัยสำหรับนักท่องเที่ยว การจัดการของเสีย และการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ส่วนด้านการรองรับดูเส้นทางเข้าถึง สาธารณูปโภค ที่พัก อาหาร และการกำหนดจำนวนนักท่องเที่ยวให้เหมาะกับขนาดพื้นที่

แนวทางการเตรียมแปลงที่ ส.ป.ก. สรุปจากข้อมูลของกรมส่งเสริมการเกษตร มีดังนี้

• จัดเส้นทางให้นักท่องเที่ยวเห็นทัศนียภาพหรือกิจกรรมในแปลงอย่างทั่วถึง
• ให้ทางเข้าออกของพื้นที่เป็นทางเดียวกัน เพื่อให้จัดการและดูแลนักท่องเที่ยวได้สะดวก
• จัดฐานเรียนรู้ที่เดินเชื่อมถึงกันได้ และมีผู้นำชมที่อธิบายข้อมูลของแปลงได้ดี
• จัดพื้นที่ร่มเงา มุมพักผ่อน มุมอาหารและเครื่องดื่ม
• เตรียมอุปกรณ์แยกขยะเปียกและแห้ง และห้องสุขาที่สะอาด
• จัดสถานที่จอดรถที่เพียงพอ

เรื่องการดูแลนักท่องเที่ยว ส.ป.ก. แนะให้ควบคุมจำนวนคนให้สอดคล้องกับความสามารถในการรองรับของพื้นที่ (Carrying Capacity) กระจายนักท่องเที่ยวตลอดปีด้วยการจัดกิจกรรมหลายช่วง และวางกติกา เช่น ห้ามเก็บดอกไม้ ห้ามให้อาหารสัตว์ ผู้ที่คิดจะลงทุนยังต้องดูกฎหมายของพื้นที่ใกล้เคียง เช่น พื้นที่อนุรักษ์ของกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช กรมป่าไม้ และเขตปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม

ก่อนไปเที่ยวและค้นข้อมูลต่อได้จากไหน

ผู้ที่จะไปพักโฮมสเตย์ควรตรวจว่าที่พักขึ้นทะเบียนกับกรมการท่องเที่ยวตามมาตรฐานโฮมสเตย์ไทยหรือไม่ เพราะโฮมสเตย์ตามนิยามต้องขึ้นทะเบียนตามหลักเกณฑ์ของกรม ส่วนฟาร์มสเตย์ยังไม่มีเกณฑ์ขึ้นทะเบียนตามที่ ส.ป.ก. สรุปไว้ ควรสอบถามรายละเอียดจากเจ้าของแปลงโดยตรง

สำนักงานปลัดกระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬามีชุดข้อมูลเปิดชื่อ รายการแหล่งท่องเที่ยวเชิงเกษตร บนระบบ CKAN ของกระทรวง ซึ่งแก้ไขล่าสุดเมื่อ 15 ส.ค. 2567 ผู้สนใจใช้ค้นหารายชื่อแหล่งท่องเที่ยวได้ ส่วนผู้ที่อยากเปิดแปลงรับนักท่องเที่ยว เอกสารเผยแพร่ของ ส.ป.ก. เรื่องการเกษตรเชิงท่องเที่ยวและการจัดการแหล่งท่องเที่ยวเชิงเกษตร เป็นข้อมูลพื้นฐานที่อ่านต่อได้

ที่มา: สำนักงานการปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม (ส.ป.ก.) เอกสารเผยแพร่เลขที่ 645 เรื่อง การเกษตรเชิงท่องเที่ยวและการจัดการแหล่งท่องเที่ยวเชิงเกษตร (กรกฎาคม 2565) และสำนักงานปลัดกระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา ชุดข้อมูลรายการแหล่งท่องเที่ยวเชิงเกษตร