Advertisement
ไลฟ์สไตล์

Work-life balance ไม่มีจริง ถ้าลูกจ้างไม่มีอำนาจต่อรอง กฎหมายแรงงานไทยให้อะไรไว้บ้าง

ปรับปรุงล่าสุด:

Work-life balance เกิดยากถ้าลูกจ้างไม่มีอำนาจต่อรอง ดูว่า ILO และกฎหมายแรงงานไทยบอกอะไรเรื่องชั่วโมงทำงาน วันหยุด และค่าล่วงเวลา

Work-life balance ไม่มีจริง ถ้าลูกจ้างไม่มีอำนาจต่อรอง กฎหมายแรงงานไทยให้อะไรไว้บ้าง

Work-life balance เป็นคำที่เจอบ่อยทั้งในประกาศรับสมัครงานและคอนเทนต์พัฒนาตัวเอง แต่สมดุลแบบนี้จะเกิดขึ้นได้จริงก็ต่อเมื่อลูกจ้างมีอำนาจต่อรองเรื่องเวลาทำงานและรายได้ ซึ่งคนทำงานจำนวนมากไม่มี องค์การแรงงานระหว่างประเทศ (International Labour Organization หรือ ILO) รายงานว่าคนทำงานทั่วโลกกว่าหนึ่งในสามทำงานเกิน 48 ชั่วโมงต่อสัปดาห์เป็นประจำ เรื่องสมดุลชีวิตจึงผูกกับโครงสร้างการทำงานมากพอๆ กับนิสัยการจัดเวลาของแต่ละคน

ILO พบว่าชั่วโมงที่ไม่ได้เลือกทำให้ work-life balance แย่ลง

ILO เผยแพร่รายงานชื่อ Working Time and Work-Life Balance Around the World เมื่อวันที่ 6 ม.ค. 2566 รายงานระบุว่ากว่าหนึ่งในสามของคนทำงานทั่วโลกทำงานเกิน 48 ชั่วโมงต่อสัปดาห์เป็นประจำ ส่วนอีกราวหนึ่งในห้าทำงานพาร์ตไทม์ คือไม่ถึง 35 ชั่วโมงต่อสัปดาห์

รายงานยังเทียบชั่วโมงที่ทำจริงกับชั่วโมงที่คนอยากทำ และพบว่าการทำงานนานกว่าที่ตัวเองต้องการเกี่ยวโยงกับการประเมินสมดุลชีวิตที่แย่ลง พูดง่ายๆ คือปัญหาอยู่ที่การไม่มีสิทธิ์เลือก ตัวเลขชั่วโมงเพียงอย่างเดียวบอกไม่ได้ทั้งหมด

ข้อเสนอของ ILO ในรายงานฉบับเดียวกันคือให้ลดชั่วโมงทำงาน และขยายรูปแบบที่ยืดหยุ่น เช่น เวลาเข้า-ออกงานที่ปรับได้ (flexitime) และการทำงานจากที่บ้าน (telework) โดยระบุว่าจะช่วยให้สมดุลชีวิตดีขึ้นและเป็นประโยชน์ทั้งกับลูกจ้างและนายจ้าง รายงานยังกล่าวถึงมาตรการช่วงโควิด-19 เช่น การลดเวลาทำงานชั่วคราวและการทำงานจากที่บ้าน ที่ช่วยให้ธุรกิจเดินต่อและลูกจ้างยังมีงานทำ

กฎหมายแรงงานไทยรับรองอะไรไว้บ้าง / 48 ชั่วโมงต่อสัปดาห์ สูงสุด / 13 วันหยุดตามประเพณีต่อปี / 1.5 เท่า ค่าล่วงเวลาวันทำงาน / 3 เท่า ค่าล่วงเวลาวันหยุด
ตัวเลขสำคัญเรื่องเวลาทำงาน วันหยุด และค่าล่วงเวลาตามกฎหมายแรงงานไทย

กฎหมายแรงงานไทยวางเพดานชั่วโมงและวันหยุดไว้เท่าไร

ตามข้อมูลของกระทรวงแรงงาน พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 กำหนดเวลาทำงานปกติของงานทั่วไปไว้ไม่เกิน 8 ชั่วโมงต่อวันและ 48 ชั่วโมงต่อสัปดาห์ ส่วนงานที่เป็นอันตรายตามกฎกระทรวงมีเพดานต่ำกว่านั้น นายจ้างต้องให้เวลาพักอย่างน้อย 1 ชั่วโมงต่อวัน โดยต้องพักหลังลูกจ้างทำงานมาแล้วไม่เกิน 5 ชั่วโมง นายจ้างกับลูกจ้างตกลงกันล่วงหน้าแบ่งพักเป็นช่วงสั้นได้ แต่แต่ละช่วงต้องไม่น้อยกว่า 20 นาที และรวมกันไม่น้อยกว่า 1 ชั่วโมง

เรื่องวันหยุด ลูกจ้างต้องได้หยุดประจำสัปดาห์อย่างน้อย 1 วัน โดยวันหยุดแต่ละครั้งห่างกันไม่เกิน 6 วัน ต้องมีวันหยุดตามประเพณีไม่น้อยกว่า 13 วันต่อปี รวมวันแรงงานแห่งชาติ ถ้าวันหยุดตามประเพณีตรงกับวันหยุดประจำสัปดาห์ ต้องหยุดชดเชยในวันทำงานถัดไป ส่วนวันหยุดพักผ่อนประจำปี ลูกจ้างที่ทำงานติดต่อกันครบ 1 ปีมีสิทธิหยุดอย่างน้อย 6 วันทำงาน และนายจ้างกำหนดให้มากกว่านี้ได้

ถ้าต้องทำงานเกินเวลาปกติในวันทำงาน นายจ้างต้องจ่ายค่าล่วงเวลาไม่น้อยกว่า 1.5 เท่าของค่าจ้างต่อชั่วโมง ถ้าทำงานเกินเวลาปกติในวันหยุด อัตราขั้นต่ำคือ 3 เท่า และค่าจ้างทุกกรณีต้องไม่ต่ำกว่าอัตราค่าจ้างขั้นต่ำ ตัวเลขเหล่านี้เป็นเกณฑ์ขั้นต่ำที่กฎหมายรับรอง ไม่ได้เป็นเพดานของสวัสดิการที่นายจ้างให้ได้

เมื่ออำนาจต่อรองน้อย สิทธิบนกระดาษก็ใช้ยาก

ลองนึกถึงลูกจ้างค่าแรงขั้นต่ำที่ทำงานวันละ 12 ชั่วโมง ชั่วโมงที่เกิน 8 ชั่วโมงแรกถือเป็นการทำงานล่วงเวลา ซึ่งกฎหมายกำหนดค่าตอบแทนขั้นต่ำไว้ แต่ลูกจ้างที่ไม่มีเงินสำรอง เปลี่ยนงานไม่ได้ง่ายๆ และกลัวถูกเลิกจ้าง อาจไม่กล้าทวงสิทธิ์ที่มีอยู่แล้วด้วยซ้ำ ยิ่งคนที่ต้องเดินทางไกลหรือทำงานกะกลางคืนเพราะเป็นงานเดียวที่รับคนวุฒิไม่สูง ก็แทบไม่เหลือพื้นที่ให้จัดเวลาเพื่อตัวเอง

ถ้าพบว่านายจ้างไม่ปฏิบัติตามกฎหมาย ลูกจ้างยื่นคำร้องต่อพนักงานตรวจแรงงานในพื้นที่ หรือฟ้องศาลแรงงานได้ ตามข้อมูลของกระทรวงแรงงาน พนักงานตรวจแรงงานต้องสอบสวนและมีคำสั่งภายใน 60 วัน ขยายได้อีกไม่เกิน 30 วัน สายด่วนกระทรวงแรงงานคือ 1506

ก่อนรับงานที่โฆษณาว่ามี work-life balance ควรดูว่าสัญญาจ้างหรือข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานเขียนเรื่องชั่วโมงทำงาน วันหยุด และค่าล่วงเวลาไว้อย่างไร กฎหมายกำหนดให้นายจ้างที่มีลูกจ้างตั้งแต่ 10 คนขึ้นไปต้องมีข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานเป็นลายลักษณ์อักษรภาษาไทย และปิดประกาศให้ลูกจ้างเห็น ถ้าคำว่า work-life balance มีอยู่แค่ในประกาศรับสมัครงานแต่ไม่มีในเอกสารเหล่านี้ คำนั้นก็เป็นแค่ภาพลักษณ์ของบริษัท

ก่อนโทษตัวเองว่า work-life balance พัง ลองถามก่อนว่ามีทางเลือกจริงหรือไม่

เมื่อมีคนบอกให้ลองจัดเวลาให้ดีๆ ก่อนจะรู้สึกผิดกับตัวเอง ลองถามกลับว่าตัวเองมีทางเลือกเรื่องชั่วโมงทำงาน วันหยุด และรายได้มากแค่ไหน ถ้าคำตอบคือแทบไม่มี ปัญหาก็อยู่ที่ระบบการทำงาน ไม่ใช่ที่วินัยของคนคนนั้น

ข้อมูลของ ILO สะท้อนเรื่องนี้ชัดเจน คนที่ได้ทำงานตามชั่วโมงที่ตัวเองต้องการมีแนวโน้มประเมินสมดุลชีวิตดีกว่าคนที่ถูกกำหนดให้ทำงานนานเกินต้องการ การพูดถึงสมดุลชีวิตจึงควรพูดควบคู่กับค่าจ้างที่เป็นธรรม ชั่วโมงทำงานที่เหมาะสม และสิทธิลางานที่ใช้ได้จริงโดยไม่ต้องกลัวถูกเลิกจ้าง

ที่มา: องค์การแรงงานระหว่างประเทศ (ILO) รายงาน Working Time and Work-Life Balance Around the World เผยแพร่ 6 ม.ค. 2566 และกระทรวงแรงงานของไทย หน้าสิทธิตามกฎหมายแรงงาน ตาม พ.ร.บ.คุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541

บทความที่เกี่ยวข้อง