ร้านกัญชาและผู้ใช้กัญชาในไทยอยู่ในช่วงเปลี่ยนกติกาครั้งใหญ่ ช่อดอกกัญชาเป็นสมุนไพรควบคุมตั้งแต่ 26 มิ.ย. 2568 ผู้จำหน่ายต้องมีใบอนุญาต และต้องจ่ายให้ผู้ที่มีใบสั่งจ่ายจากผู้ประกอบวิชาชีพเท่านั้น ล่าสุดเมื่อวันที่ 22 ก.ย. 2569 คณะรัฐมนตรี (ครม.) เห็นชอบร่าง พ.ร.บ.ควบคุมกัญชา พ.ศ. .... ซึ่งจะควบคุมตั้งแต่แปลงปลูกไปจนถึงร้านค้า และตามที่รัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุขแถลง ร้านที่ไม่ใช่สถานพยาบาลต้องปรับตัว หากอยากต่ออายุใบอนุญาต
เรื่องนี้กระทบทั้งเจ้าของร้านที่ถือใบอนุญาตอายุ 3 ปี และผู้ป่วยที่ซื้อกัญชาจากร้านใกล้บ้าน เพราะกติกาที่ใช้อยู่ตอนนี้กับกติกาที่อยู่ในร่างกฎหมายไม่เหมือนกัน บทความนี้แยกให้เห็นว่าอะไรบังคับใช้แล้ว และอะไรยังเป็นเพียงร่าง
ร้านกัญชากับช่อดอกที่ต้องมีใบสั่งจ่าย
กฎที่ใช้อยู่ตอนนี้คือประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง สมุนไพรควบคุม (กัญชา) พ.ศ. 2568 ซึ่งมีผลตั้งแต่ 26 มิ.ย. 2568 และแทนที่ฉบับ พ.ศ. 2565 ประกาศนี้ควบคุมเฉพาะส่วนที่เป็นช่อดอก ส่วนอื่นของพืชไม่อยู่ในประกาศฉบับนี้ ผู้ที่จะจำหน่ายช่อดอกต้องมีใบอนุญาตตามมาตรา 46 และผู้ที่ได้รับใบอนุญาตมาก่อนก็ต้องทำตามเงื่อนไขใหม่ด้วย
การจำหน่ายและแปรรูปทำได้เฉพาะให้ผู้รับใบอนุญาตด้วยกัน ยกเว้นการจ่ายให้ผู้ป่วยตามใบสั่งจ่าย วัตถุดิบต้องมาจากแหล่งที่ผ่านการรับรองมาตรฐานการเพาะปลูกและเก็บเกี่ยวที่ดี (GACP) จากกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก ผู้ประกอบการต้องทำข้อมูลแหล่งที่มา การนำไปใช้ และปริมาณที่เก็บไว้ แล้วรายงานต่อนายทะเบียน หากส่งออกก็ต้องแจ้งผู้อนุญาตทุกครั้ง
ฝั่งผู้ซื้อต้องมีใบสั่งจ่ายจากผู้ประกอบวิชาชีพที่กำหนด เช่น แพทย์ แพทย์แผนไทย เภสัชกร และทันตแพทย์ เพื่อรักษาผู้ป่วยของตน ปริมาณที่สั่งต้องไม่เกินความจำเป็นในการรักษา และใช้ได้ไม่เกิน 30 วัน พูดง่ายๆ คือร้านเป็นฝ่ายที่ต้องตรวจใบสั่งจ่ายก่อนขาย ผู้ซื้อที่ไม่มีใบสั่งจ่ายซื้อช่อดอกไม่ได้
สิ่งที่ประกาศห้ามทำ
ประกาศห้ามจำหน่ายเพื่อการสูบในสถานประกอบการ ยกเว้นผู้ประกอบวิชาชีพที่ใช้รักษาผู้ป่วยของตนเอง ห้ามขายผ่านเครื่องจำหน่ายสินค้าอัตโนมัติ และห้ามขายผ่านช่องทางอิเล็กทรอนิกส์หรือเครือข่ายคอมพิวเตอร์ ห้ามโฆษณาเพื่อการค้าทุกช่องทาง และห้ามจำหน่ายในวัดหรือสถานที่ประกอบพิธีกรรมทางศาสนา หอพัก สวนสาธารณะ สวนสัตว์ และสวนสนุก
ข้อห้ามเหล่านี้ทำให้ร้านที่เคยขายแบบเปิดกว้างต้องปรับรูปแบบ ร้านที่ขายผ่านออนไลน์หรือตู้อัตโนมัติทำต่อไม่ได้ ส่วนร้านที่ยังขายตามกติกาต้องเก็บใบสั่งจ่ายและบันทึกข้อมูลให้ครบ เพราะต้องรายงานต่อนายทะเบียนตามที่ประกาศกำหนด
ร่าง พ.ร.บ.ควบคุมกัญชากับผลต่อร้านค้า
นายพัฒนา พร้อมพัฒน์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุข แถลงหลัง ครม. เห็นชอบร่างว่าขณะนี้กัญชาใช้ทางการแพทย์เท่านั้น ร่างกฎหมายจะควบคุมตั้งแต่แหล่งปลูก โดยแปลงปลูกทุกขนาดทั้งเล็ก กลาง และใหญ่ ต้องขึ้นทะเบียน เพื่อติดตามที่ตั้งและคุมคุณภาพของผลผลิต รวมถึงการสกัดและการใช้ประโยชน์จากช่อดอก ร่างยังกำหนดบทลงโทษที่ชัดเจนและรุนแรงกว่า พ.ร.บ.ฉบับปัจจุบัน
ผลต่อร้านค้าที่ชัดที่สุดคือเรื่องใบอนุญาต รัฐมนตรีระบุว่าร้านที่ใช้ใบอนุญาตเดิมอายุ 3 ปี จะทยอยหมดอายุในช่วงปี 2569 ถึง 2571 หากร้านไม่ใช่สถานพยาบาลแล้วอยากต่ออายุ ต้องปรับเป็นสถานพยาบาลตามระเบียบใหม่ ซึ่งต้องมีแพทย์ประจำ และการจ่ายกัญชาต้องมีใบสั่งที่แพทย์ลงนาม
สำหรับผู้ป่วย หมายความว่าในอนาคตอาจต้องซื้อกัญชาจากสถานพยาบาลพร้อมใบสั่งจ่าย ถ้าร้านใกล้บ้านไม่ปรับตัว ก็อาจต้องไปใช้บริการที่อื่น กระทรวงยังไม่ได้ประกาศจำนวนสถานพยาบาลที่จ่ายกัญชาในแต่ละพื้นที่
ร่างกฎหมายยังไม่เป็นกฎหมาย
ขณะนี้ร่าง พ.ร.บ.ควบคุมกัญชา ผ่านความเห็นชอบของ ครม. แล้ว รัฐมนตรีระบุว่าจะส่งให้สภาผู้แทนราษฎรพิจารณาต่อ แต่ร่างนี้ยังไม่เป็นกฎหมาย ระหว่างนี้ผู้ประกอบการและผู้ซื้อต้องทำตามประกาศ พ.ศ. 2568 ตามที่เล่าข้างต้น
กระทรวงสาธารณสุขระบุว่ามีแอปพลิเคชันให้ตรวจที่ตั้งของร้านและแหล่งปลูก มีข้อมูลที่บันทึกแล้วกว่า 10,000 แห่ง รัฐมนตรีประเมินว่าครอบคลุมราว 95% ร้านที่ไม่อยู่ในระบบถือว่าไม่ถูกกฎหมาย กระทรวงจะส่งทีมตรวจร้านที่เปิดอยู่ โดยเน้นหัวเมืองท่องเที่ยวและเมืองใหญ่ และกรมการแพทย์แผนไทยจะแถลงรายละเอียดเรื่องการควบคุมและการตรวจร้านในภายหลัง
ผู้ประกอบการควรตรวจวันหมดอายุของใบอนุญาตเดิมของตนเอง และติดตามประกาศของกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือกเกี่ยวกับเงื่อนไขการเป็นสถานพยาบาล ส่วนผู้ป่วยที่ใช้กัญชาควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนเริ่มหรือเปลี่ยนการรักษา
ที่มา: ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง สมุนไพรควบคุม (กัญชา) พ.ศ. 2568 ราชกิจจานุเบกษา, คำแถลงของรัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุขหลัง ครม. เห็นชอบร่าง พ.ร.บ.ควบคุมกัญชา
