ชิปควอนตัมแสงคือชิปที่ใช้แสงเป็นองค์ประกอบหลักของระบบควอนตัม งานที่ถูกพูดถึงล่าสุดคือพอดแคสต์ของมูลนิธิวิทยาศาสตร์แห่งชาติสหรัฐ (National Science Foundation หรือ NSF) ที่เผยแพร่เมื่อ 27 เม.ย. 2569 โดยเชิญ ศ.มิโลช โปปอวิช (Miloš Popović) ผู้ได้รับทุนสนับสนุนจาก NSF มาเล่าถึงทีมที่สร้างระบบควอนตัมแบบใช้แสงไว้บนชิปอิเล็กทรอนิกส์แบบดั้งเดิม ข่าวนี้มักถูกเล่าต่อว่าทำให้ AI เร็วขึ้นหลายล้านเท่า แต่แหล่งต้นทางยังไม่มีตัวเลขความเร็วแบบนั้น
งานวิจัยเบื้องหลังข่าวชิปควอนตัมแสง
หน้าพอดแคสต์ของ NSF เล่าไว้สั้นๆ ว่าอนาคตของวิทยาการสารสนเทศควอนตัมมีคำมั่นว่าจะได้คอมพิวเตอร์ที่เร็วและมีความสามารถเหนือกว่าที่เคยมี และมีการสร้างระบบควอนตัมแบบใช้แสง (photonic) ลงบนชิปอิเล็กทรอนิกส์ทั่วไป หน้าเดียวกันไม่ได้ระบุตัวเลขความเร็ว ไม่ได้พูดเรื่องการใช้พลังงาน และไม่ได้พูดถึง AI
ตัวงานวิจัยที่พอดแคสต์พูดถึงคือบทความใน Nature Electronics ที่มหาวิทยาลัยบอสตัน (Boston University) ประกาศเมื่อ 14 ก.ค. 2568 ทีมจากมหาวิทยาลัยบอสตัน มหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนีย เบิร์กลีย์ และมหาวิทยาลัยนอร์ทเวสเทิร์น รายงานว่านี่คือระบบอิเล็กทรอนิกส์-โฟโทนิก-ควอนตัมบนชิปชิ้นแรก ที่ผลิตด้วยกระบวนการผลิตชิปมาตรฐานขนาด 45 นาโนเมตรในโรงงานเชิงพาณิชย์ NSF สนับสนุนงานนี้ ซึ่งรวมถึงโครงการ Future of Semiconductors (FuSe) ร่วมกับทุนอื่นๆ และความช่วยเหลือด้านการผลิตจากบริษัท Ayar Labs และ GlobalFoundries
ชิปสร้างแสงควอนตัมและรักษาให้นิ่งได้อย่างไร
ชิปมีอาร์เรย์ของ "โรงงานแสงควอนตัม" แต่ละจุดมีขนาดไม่ถึง 1x1 มิลลิเมตร หนึ่งชิปมีแหล่งผลิตคู่โฟตอนที่ทำงานคู่ขนานกัน 12 แหล่ง คู่โฟตอนที่สัมพันธ์กัน (correlated photon pairs) เป็นทรัพยากรสำคัญของเทคโนโลยีควอนตัม แสงเลเซอร์ที่ส่งเข้ามาจะเป็นพลังงานให้แต่ละแหล่งสร้างคู่โฟตอนขึ้นมา
ความยากคืออุปกรณ์ที่ใช้สร้างโฟตอนบนซิลิคอน คือวงแหวนเรโซเนเตอร์ขนาดเล็ก (microring resonator) ไวต่ออุณหภูมิและความคลาดเคลื่อนจากการผลิตมาก ถ้าเพี้ยนไปก็จะไม่สอดคล้องกับเลเซอร์ และแต่ละแหล่งยังต้องทนการรบกวนจากแหล่งอื่นอีก 11 แหล่งบนชิปเดียวกัน ทีมแก้ด้วยการฝังโฟโตไดโอดไว้ในแต่ละวงแหวนเพื่อเช็กการจัดแนวกับเลเซอร์ โดยไม่รบกวนการสร้างโฟตอน แล้วใช้ฮีตเตอร์และวงจรควบคุมบนชิปปรับค่าตลอดเวลา ชิปจึงทำงานได้สม่ำเสมอแม้อุณหภูมิเปลี่ยนหรือการผลิตคลาดเคลื่อน
โปปอวิชเป็นผู้เขียนอาวุโสของงานนี้ และให้ความเห็นไว้ในประกาศของมหาวิทยาลัยบอสตันว่า 'Quantum computing, communication, and sensing are on a decades-long path from concept to reality' เขาบอกว่างานนี้เป็นก้าวเล็กๆ แต่สำคัญบนเส้นทางที่ยาวหลายสิบปีจากแนวคิดสู่การใช้งานจริง และแสดงให้เห็นว่าสร้างระบบควอนตัมที่ทำซ้ำได้และควบคุมได้ในโรงงานเซมิคอนดักเตอร์เชิงพาณิชย์

เกี่ยวกับ AI และความปลอดภัยออนไลน์แค่ไหน
ประกาศของมหาวิทยาลัยบอสตันไม่มีตัวเลขความเร็วหรือประสิทธิภาพของชิปควอนตัมตัวนี้ จึงยังบอกไม่ได้ว่า AI จะเร็วขึ้นกี่เท่า บทความเดียวกันพูดถึง AI ในอีกแง่หนึ่ง คือรายงานว่า เจนเซน หวง (Jensen Huang) ซีอีโอ Nvidia ระบุว่าวงแหวนเรโซเนเตอร์เป็นส่วนสำคัญต่อการขยายระบบฮาร์ดแวร์ AI ของบริษัทผ่านการเชื่อมต่อด้วยแสง และแพลตฟอร์ม 45 นาโนเมตรเดียวกันนี้ใช้กับการเชื่อมต่อด้วยแสงสำหรับ AI และซูเปอร์คอมพิวเตอร์ได้ด้วย เรื่องนี้เป็นการใช้แสงส่งข้อมูลระหว่างชิป ไม่ใช่การที่ชิปควอนตัมตัวนี้ทำให้ AI คิดเร็วขึ้น
ส่วนความปลอดภัยออนไลน์ มีข้อมูลจากหน่วยงานทางการสหรัฐที่ควรรู้ สถาบันมาตรฐานและเทคโนโลยีแห่งชาติสหรัฐ (NIST) เตือนไว้เมื่อ 13 ส.ค. 2567 ว่าคอมพิวเตอร์ควอนตัมอาจถอดรหัสที่ใช้ปกป้องความปลอดภัยและความเป็นส่วนตัวของเกือบทุกอย่างที่ทำบนออนไลน์ และอ้างผู้เชี่ยวชาญที่คาดว่าอุปกรณ์ที่ทำได้อาจเกิดขึ้นภายในราวหนึ่งทศวรรษ NIST จึงประกาศมาตรฐานการเข้ารหัสต้านควอนตัมชุดแรก 3 ฉบับ คือ FIPS 203, FIPS 204 และ FIPS 205 และสนับสนุนให้ผู้ดูแลระบบเริ่มนำไปใช้ทันทีโดยไม่ต้องรอมาตรฐานรุ่นหลัง ข้อมูลเหล่านี้ไม่ได้บอกว่าชิปแสงตัวนี้ถอดรหัสได้แล้ว แต่ชี้ว่าองค์กรควรเตรียมระบบรับมือล่วงหน้า
ตอนนี้ไปถึงขั้นไหนแล้ว
จนถึงตอนนี้ ชิปควอนตัมแสงยังอยู่ในขั้นวิจัย งานของทีมโปปอวิชพิสูจน์ว่าสร้างแหล่งแสงควอนตัมพร้อมวงจรควบคุมไว้บนชิ้นซิลิคอนเดียวในโรงงานเชิงพาณิชย์ได้ เป้าหมายระยะยาวคือชิปโรงงานแสงควอนตัมที่ผลิตได้จำนวนมาก และระบบขนาดใหญ่ที่ประกอบจากชิปหลายตัว การใช้งานที่ระบุไว้คือเครือข่ายสื่อสารที่ปลอดภัย การรับรู้ข้อมูลขั้นสูง และโครงสร้างพื้นฐานของคอมพิวเตอร์ควอนตัมในอนาคต ประกาศไม่ได้ระบุกำหนดเวลา
ปัญหาเรื่องการขยายระบบ (scalability) ยังเป็นโจทย์ใหญ่ของวงการ ดอมินิก ดาเกอเนส์ (Dominique Dagenais) ผู้อำนวยการโครงการของ NSF กล่าวในเรื่องงานจำลองควอนตัมบนชิปแสงของมหาวิทยาลัยโรเชสเตอร์ที่ตีพิมพ์ใน Nature Photonics เมื่อ 24 ส.ค. 2566 ว่า 'Scalability is a key challenge in quantum simulations' งานนั้นเป็นการพิสูจน์หลักการ ใช้จำลองระบบที่นักวิทยาศาสตร์เข้าใจดีอยู่แล้ว จึงยังไม่ได้แก้โจทย์ใหม่ที่คอมพิวเตอร์ปัจจุบันทำไม่ได้ ผู้อ่านที่เห็นพาดหัวว่า AI เร็วขึ้นล้านเท่าหรือคอมพิวเตอร์วันนี้จะล้าสมัยในไม่กี่ปี จึงควรอ่านด้วยความระมัดระวัง
ที่มา: มูลนิธิวิทยาศาสตร์แห่งชาติสหรัฐ (NSF) พอดแคสต์ Photonic quantum chips promise fast future และข่าว Scientists edge toward scalable quantum simulations on a photonic chip, มหาวิทยาลัยบอสตัน ประกาศ First Electronic-Photonic Quantum Chip Created in Commercial Foundry, สถาบันมาตรฐานและเทคโนโลยีแห่งชาติสหรัฐ (NIST) ประกาศมาตรฐานการเข้ารหัสต้านควอนตัม







