บรรจุภัณฑ์ย่อยสลายได้ไม่ได้แปลว่าทิ้งที่ไหนก็หายไปเอง หลายชนิดย่อยสลายหมดได้ก็ต่อเมื่ออยู่ในสภาพที่กำหนด เช่น โรงหมักปุ๋ยเชิงพาณิชย์ที่ความร้อนราว 58 องศาเซลเซียส ถ้าไปอยู่ในทะเล ดิน หรือหลุมฝังกลบ ผลอาจต่างออกไปมาก ผู้ซื้อจึงควรดูว่าฉลากบอกเงื่อนไขและมาตรฐานรับรองไว้หรือไม่ ไม่ใช่เชื่อแค่คำว่า "ย่อยสลายได้"
คำนี้เจอได้ทั่วไปตามร้านกาแฟ ห้างสรรพสินค้า และแบรนด์สินค้า แต่ผู้บริโภคจำนวนมากยังแยกไม่ออกว่าอันไหนผ่านมาตรฐานจริง อันไหนเป็นแค่คำโฆษณา สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (สผ.) เองก็ระบุในบทความเผยแพร่เมื่อ 16 ส.ค. 2566 ว่าผู้บริโภคยังสับสนระหว่างพลาสติกชีวภาพที่ได้มาตรฐานกับสินค้าที่อ้างว่าย่อยสลายได้เอง
บรรจุภัณฑ์ย่อยสลายได้ทางชีวภาพหมายถึงอะไร
การย่อยสลายทางชีวภาพ (biodegradation) คือการที่จุลินทรีย์ย่อยวัสดุจนกลายเป็นก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ หรือก๊าซมีเทนและน้ำ ตามคำอธิบายของ สผ. พลาสติกย่อยสลายได้ทางชีวภาพจึงถูกออกแบบให้โครงสร้างทางเคมีเปลี่ยนไปภายใต้สภาวะที่กำหนด และวัดผลได้ด้วยวิธีทดสอบมาตรฐาน การเปลี่ยนแปลงนั้นต้องเกิดจากจุลินทรีย์ในธรรมชาติเท่านั้น
ประเด็นสำคัญคือ "สภาวะที่กำหนด" ไม่ได้มีอยู่ทุกที่ รายงานของโครงการสิ่งแวดล้อมแห่งสหประชาชาติ (UNEP) ปี 2558 ระบุว่าสภาพที่ทำให้พลาสติกย่อยสลายทางชีวภาพได้อย่างสมบูรณ์นั้นหาพบได้ยากในทะเล โดยพอลิเมอร์บางชนิดต้องใช้เครื่องหมักปุ๋ยอุตสาหกรรมและอุณหภูมิสูงกว่า 50 องศาเซลเซียสต่อเนื่อง รายงานฉบับเดียวกันยังชี้ว่าพลาสติกที่ย่อยสลายบนบกได้ จะแตกตัวช้ากว่ามากเมื่ออยู่ในมหาสมุทร
ความต่างระหว่าง Biodegradable กับ Compostable
Biodegradable คือย่อยสลายทางชีวภาพได้ตามนิยามข้างต้น แต่ตัวคำเองไม่ได้บอกว่าต้องใช้เวลานานแค่ไหนหรือต้องมีสภาพแวดล้อมแบบใด ส่วน Compostable คือย่อยสลายในกระบวนการหมักปุ๋ยได้ สผ. อ้างมาตรฐาน ISO 17088:2008 ว่าเมื่อผ่านการหมักแล้วต้องเหลือเพียงคาร์บอนไดออกไซด์ น้ำ สารอนินทรีย์ และมวลชีวภาพ โดยไม่ทิ้งเศษที่มองเห็นด้วยตาเปล่า
ฝั่งสหรัฐฯ สถาบัน Biodegradable Products Institute (BPI) ใช้มาตรฐาน ASTM D6400 เป็นฐานของการรับรองแบบหมักในโรงงานเชิงพาณิชย์ โดยทดสอบการแตกสลายที่ 58 องศาเซลเซียส (บวกลบ 2) ภายใน 84 วัน และทดสอบการย่อยสลายทางชีวภาพที่อุณหภูมิเดียวกันนาน 6 เดือน
BPI ยังมีการรับรองแบบหมักที่บ้านอีกชุดหนึ่ง ทดสอบที่ 25 องศาเซลเซียส ใช้เวลาแตกสลายได้ถึง 180 วัน และย่อยสลายทางชีวภาพ 12 เดือน ตามมาตรฐานฝรั่งเศส NF T 51-800 การรับรองสองแบบนี้แยกจากกัน ผู้ซื้อจึงควรดูว่าตราที่ติดอยู่บนสินค้าเป็นแบบโรงงานเชิงพาณิชย์หรือแบบหมักที่บ้าน

ผลทดสอบในไทยและสิ่งที่ฉลากไม่ได้บอก
กรีนพีซ ประเทศไทย ร่วมกับคณะเทคโนโลยีทางทะเล มหาวิทยาลัยบูรพา วิทยาเขตจันทบุรี เผยแพร่รายงาน Beyond the Label เมื่อ 21 ธ.ค. 2567 โดยทดสอบสินค้า 11 รายการที่อ้างว่าทำจากวัตถุดิบธรรมชาติหรือย่อยสลายได้ทางชีวภาพ ในตู้ปลาน้ำทะเล 161 วัน แช่น้ำทะเล 135 วัน และฝังดิน 178 วัน ผลคือสินค้าหลายชิ้นไม่ย่อยสลายในสภาพแวดล้อมที่ทดสอบ เช่น ถุงหูหิ้วและกล่องพลาสติกหลายรายการ
สินค้าที่ดูดีที่สุดคือหลอดกระดาษ ทิชชูเปียก และจานชานอ้อย ซึ่งย่อยสลายหมดเมื่อแช่น้ำทะเลและฝังดิน แต่ผลนี้ไม่ได้ดีเท่ากันทุกการทดสอบ ในตู้ปลาน้ำทะเล หลอดกระดาษไม่ย่อยสลาย ส่วนทิชชูเปียกและจานแตกเป็นชิ้นเท่านั้น
การทดสอบนี้ทำกับสินค้าตัวอย่าง ไม่ใช่การทดสอบในโรงหมักปุ๋ย จึงใช้บอกได้ว่าถ้าสินค้าหลุดไปอยู่ในทะเลหรือดินจะเป็นอย่างไร แต่ไม่ได้แปลว่าสินค้านั้นไม่ผ่านมาตรฐานการหมักปุ๋ย รายงานสรุปว่าพลาสติกชีวภาพไม่ใช่ทางออกของวิกฤตมลพิษพลาสติก และเสนอให้เน้นระบบใช้ซ้ำและเติมสินค้าแทน
ส่วนมาตรฐานของไทย สผ. ระบุในบทความปี 2566 ว่าสำนักงานมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม (สมอ.) ร่วมกับสำนักงานนวัตกรรมแห่งชาติ (สนช.) กำลังยกร่างมาตรฐานผลิตภัณฑ์พลาสติกสลายตัวได้ทางชีวภาพ โดยใช้ ISO 17088:2008 เป็นฐาน ระหว่างนี้ผู้ซื้อควรดูตรารับรองควบคู่กับเงื่อนไขการทิ้งที่ระบุบนฉลาก
วิธีอ่านฉลากก่อนซื้อ
ในสหรัฐฯ คณะกรรมาธิการการค้าสหพันธ์ (FTC) กำหนดแนวทางไว้ว่า คำอ้างว่าย่อยสลายได้แบบไม่มีเงื่อนไข ทำได้เมื่อทั้งผลิตภัณฑ์หรือบรรจุภัณฑ์แตกสลายและคืนสู่ธรรมชาติได้ในเวลาไม่นาน ซึ่งสำหรับขยะมูลฝอยหมายถึงภายใน 1 ปี ผลิตภัณฑ์ที่ปลายทางคือหลุมฝังกลบ เตาเผา หรือโรงรีไซเคิลย่อมไม่แตกสลายภายใน 1 ปี จึงไม่ควรโฆษณาว่าย่อยสลายได้แบบไม่มีเงื่อนไข ส่วนคำว่าหมักเป็นปุ๋ยได้ ถ้าที่บ้านหมักไม่ได้ หรือโรงหมักไม่มีให้ผู้บริโภคส่วนใหญ่ใช้ ก็ต้องบอกเงื่อนไขกำกับ แม้เป็นแนวทางของสหรัฐฯ แต่ใช้เป็นเกณฑ์ตั้งคำถามกับฉลากได้เช่นกัน
ก่อนหยิบสินค้า ลองไล่เช็กทีละข้อ
- มีตรารับรองมาตรฐาน เช่น BPI หรือไม่ และตรานั้นรับรองแบบโรงหมักหรือแบบหมักที่บ้าน
- ฉลากบอกเงื่อนไขการทิ้งหรือไม่ เช่น ต้องส่งโรงหมักปุ๋ย
- ในพื้นที่ของคุณมีที่รับขยะหมักปุ๋ยจริงหรือไม่ ถ้าไม่มี สินค้านั้นก็มักจบที่ขยะทั่วไป
- ถามผู้ขายได้ว่าสินค้าชิ้นนี้ผ่านการทดสอบตามมาตรฐานใด
ถ้าเลี่ยงพลาสติกไม่ได้ การใช้ซ้ำให้นานที่สุดยังเป็นทางเลือกที่รายงานของกรีนพีซเสนอไว้ และสอดคล้องกับข้อสรุปของ UNEP ว่าต้องจัดการวงจรชีวิตของพลาสติกอย่างรับผิดชอบมากขึ้น ไม่ใช่หวังพึ่งฉลากเพียงอย่างเดียว
ที่มา: สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (สผ.) บทความ 16 ส.ค. 2566, กรีนพีซ ประเทศไทย รายงาน Beyond the Label, Biodegradable Products Institute (BPI), คณะกรรมาธิการการค้าสหพันธ์สหรัฐฯ (FTC) Green Guides, โครงการสิ่งแวดล้อมแห่งสหประชาชาติ (UNEP) ผ่านหน้าข่าวของสหประชาชาติ







