ตั้งแต่ 1 ม.ค. 2569 สหภาพยุโรป (European Union: EU) ใช้กลไกปรับราคาคาร์บอนที่พรมแดน หรือ CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism) เต็มรูปแบบ ผู้นำเข้าสินค้าเหล็ก อะลูมิเนียม ซีเมนต์ ปุ๋ย ไฟฟ้า และไฮโดรเจนเข้า EU ต้องซื้อใบรับรอง CBAM เพื่อชดเชยการปล่อยคาร์บอนที่แฝงอยู่ในสินค้า ผู้ส่งออกไทยที่ขายสินค้าเหล่านี้ให้ผู้ซื้อใน EU จึงต้องส่งข้อมูลการปล่อยคาร์บอนที่ผ่านการตรวจสอบให้ผู้ซื้อ ถ้าทำไม่ได้ ผู้ซื้ออาจเลือกสั่งของจากที่อื่นแทน
เรื่องนี้มักถูกเรียกรวมๆ ว่าภาษีคาร์บอนของ EU แต่ในทางปฏิบัติ ผู้ที่ต้องจ่ายโดยตรงคือผู้นำเข้าใน EU ส่วนผู้ส่งออกไทยรับผลทางอ้อมผ่านการขอข้อมูล ต้นทุนตรวจสอบ และแรงกดดันด้านราคา
CBAM ทำงานอย่างไรกับสินค้านำเข้า
คณะกรรมาธิการยุโรป (European Commission) ระบุว่า CBAM ผ่านช่วงเปลี่ยนผ่านระหว่างปี 2566 ถึง 2568 และเข้าสู่ระบบเต็มรูปแบบตั้งแต่ 1 ม.ค. 2569 ในช่วงเปลี่ยนผ่านผู้นำเข้าเพียงรายงานข้อมูล ยังไม่ต้องซื้อใบรับรองหรือจ่ายเงิน ธนาคารแลนด์ แอนด์ เฮ้าส์ (LH Bank) ซึ่งทำรายงานวิเคราะห์ผลกระทบต่ออุตสาหกรรมไทย ระบุว่าช่วงนั้นเปิดให้ธุรกิจทั่วโลกทำความคุ้นเคยกับระบบและปรับวิธีวัดคาร์บอนให้พร้อม
ในระบบเต็มรูปแบบ ผู้นำเข้าที่นำสินค้าที่ CBAM ครอบคลุมเข้า EU เกิน 50 ตัน ต้องขอสถานะผู้แสดงรายการ CBAM ที่ได้รับอนุญาต (authorised CBAM declarant) จึงจะนำเข้าสินค้ากลุ่มนี้ได้ ผู้นำเข้าต้องซื้อใบรับรอง CBAM ให้ตรงกับปริมาณการปล่อยคาร์บอนที่แฝงอยู่ในสินค้า และต้องส่งรายงานทุกปี ราคาใบรับรองอิงราคาประมูลสิทธิการปล่อยก๊าซของตลาดคาร์บอนบังคับของ EU (EU ETS) โดยในปี 2569 ใช้ค่าเฉลี่ยรายไตรมาส และตั้งแต่ปี 2570 ใช้ค่าเฉลี่ยรายสัปดาห์ ราคาแต่ละไตรมาสเผยแพร่บนหน้าราคาใบรับรอง CBAM ของคณะกรรมาธิการ
ฝั่งผู้ส่งออก ข้อมูลการปล่อยก๊าซเรือนกระจกที่แฝงอยู่ในสินค้าต้องส่งให้ผู้นำเข้า และต้องผ่านการตรวจสอบรับรองโดยผู้ตรวจสอบที่ได้รับการรับรองในประเทศสมาชิก EU ถ้าสินค้านั้นเคยจ่ายราคาคาร์บอนในประเทศต้นทาง ผู้ส่งออกต้องมีหลักฐานให้ผู้นำเข้าเพื่อใช้ขอหักลดตอนซื้อใบรับรอง ผลคือผู้ซื้อใน EU อาจหันไปซื้อจากประเทศที่มีกลไกราคาคาร์บอนบังคับอยู่แล้ว เพราะค่าที่จ่ายไปแล้วหักได้

เหล็กและอะลูมิเนียมได้รับผลโดยตรงมากที่สุด แต่สัดส่วนส่งออกไป EU ยังต่ำ
LH Bank ประเมินว่าผลกระทบโดยตรงจะตกกับเหล็กและอะลูมิเนียมมากที่สุด ตัวเลขในรายงานซึ่งวิเคราะห์จากข้อมูล Trade Map ของศูนย์การค้าระหว่างประเทศ (International Trade Centre) ระบุว่าปี 2567 ไทยส่งออกผลิตภัณฑ์เหล็กไป EU มูลค่า 277.8 ล้านดอลลาร์สหรัฐ คิดเป็น 5.3% ของมูลค่าส่งออกเหล็กทั้งหมดของไทย ส่วนอะลูมิเนียมส่งออกไป EU 67.6 ล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือ 2.7%
สินค้ากลุ่มอื่นแทบไม่เกี่ยวกับ EU ซีเมนต์ส่งไป EU เพียง 0.005 ล้านดอลลาร์สหรัฐ ปุ๋ยไม่มีการส่งออกไป EU และไทยยังไม่มีการส่งออกไฟฟ้าหรือไฮโดรเจนไป EU ดังนั้นในระยะสั้น CBAM จึงกระทบเศรษฐกิจไทยโดยรวมจำกัด เพราะสัดส่วนส่งออกสินค้ากลุ่มนี้ไป EU ยังต่ำ แต่ผู้ส่งออกแต่ละรายยังเสี่ยงทั้งภาระต้นทุนและการถูกปฏิเสธคำสั่งซื้อ ถ้าวัดหรือลดการปล่อยคาร์บอนไม่ได้ โดยเฉพาะผู้ประกอบการขนาดเล็กที่ต้องจ้างที่ปรึกษาและผู้ตรวจสอบ
ผลทางอ้อมอาจกว้างกว่านั้น อุตสาหกรรมที่ใช้เหล็กหรืออะลูมิเนียมเป็นวัตถุดิบหลัก เช่น ชิ้นส่วนยานยนต์ เครื่องใช้ไฟฟ้า และบรรจุภัณฑ์กระป๋อง รวมถึงงานก่อสร้าง อาจเจอต้นทุนวัตถุดิบที่แพงขึ้น ภาคเกษตรที่ใช้ปุ๋ยเคมีและอุตสาหกรรมอาหารแปรรูปที่ใช้ภาชนะอะลูมิเนียมก็อาจได้รับผลเช่นกัน คู่ค้าใน EU ยังอาจขอข้อมูลการปล่อยคาร์บอนจากซัพพลายเออร์ แม้สินค้านั้นยังไม่อยู่ในรายการของ CBAM
ผู้ประกอบการต้องเตรียมอะไร
ศูนย์เทคโนโลยีโลหะและวัสดุแห่งชาติ (MTEC) สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) แนะนำผู้ส่งออกให้เริ่มจากตรวจรหัสพิกัดศุลกากร (CN Code) ของสินค้าแต่ละรายการ เพราะข้อกำหนดการรายงานต่างกันไปตามประเภทสินค้า จากนั้นใช้แบบฟอร์มสื่อสารข้อมูล CBAM ฉบับล่าสุดของ EU ที่เป็นไฟล์ Excel ในการกรอกข้อมูล
MTEC เตือนว่าการคำนวณต้องใช้วิธีของ CBAM คือนับการปล่อยโดยตรงจากการเผาไหม้เชื้อเพลิงและกระบวนการผลิต รวมกับการปล่อยทางอ้อมจากไฟฟ้าและความร้อน การนำตัวเลขคาร์บอนฟุตพริ้นท์ของผลิตภัณฑ์หรือองค์กรมาใช้ตรงๆ อาจได้ตัวเลขสูงเกินจริง ถ้าซัพพลายเออร์ต้นน้ำไม่มีข้อมูลการปล่อยจริง ผู้ส่งออกใช้ค่าเริ่มต้น (default values) ได้ แต่ค่าเหล่านี้ตั้งไว้สูงกว่าเกณฑ์เปรียบเทียบทั่วไป
ส่วนวิธีลดการปล่อย LH Bank เสนอให้ติดตั้งโซลาร์ ทำสัญญาซื้อไฟฟ้าหมุนเวียนโดยตรง เพิ่มประสิทธิภาพการใช้พลังงานในโรงงาน และใช้เศษโลหะแทนแร่ดิบในการหลอม รายงานนี้ยังชี้ว่าคาร์บอนเครดิตแบบสมัครใจนำมาใช้ชดเชยการซื้อใบรับรอง CBAM ไม่ได้
ด้านนโยบาย ข้อเสนอของ LH Bank คือให้ภาครัฐเร่งกฎหมายการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ พัฒนากลไกราคาคาร์บอนภายในประเทศ เพิ่มจำนวนผู้ตรวจสอบที่ EU ยอมรับ สร้างฐานข้อมูลค่าความเข้มข้นคาร์บอนของอุตสาหกรรมไทย และเจรจากับ EU ขอความยืดหยุ่นสำหรับประเทศกำลังพัฒนา เหตุผลที่ LH Bank ให้ไว้คือ ประเทศที่มีราคาคาร์บอนบังคับของตัวเองอยู่แล้วจะน่าซื้อกว่า เพราะผู้นำเข้า EU หักค่าที่จ่ายไปแล้วได้ ขณะที่ประเทศที่ไม่มีกลไกนี้ทำให้ผู้นำเข้าต้องจ่ายค่าชดเชยสูงกว่า
ผู้ส่งออกควรถามอะไรจากผู้ซื้อ และต้องติดตามอะไรต่อ
เมื่อผู้นำเข้าเกินเกณฑ์ 50 ตันต้องมีสถานะผู้แสดงรายการที่ได้รับอนุญาตจึงนำเข้าสินค้า CBAM ได้ ผู้ส่งออกไทยจึงควรถามผู้ซื้อใน EU ว่าสถานะของเขาเรียบร้อยแล้วหรือยัง และต้องการข้อมูลอะไรจากฝั่งไทยบ้าง เพื่อให้ส่งข้อมูลการปล่อยคาร์บอนได้ตรงรูปแบบตั้งแต่ต้น
เรื่องที่ต้องติดตามต่อคือขอบเขตสินค้า LH Bank ระบุว่า EU มีแผนทบทวนและขยายรายการสินค้าอย่างต่อเนื่อง สินค้าที่ถูกพูดถึงได้แก่ปิโตรเคมี พลาสติก เคมีภัณฑ์ เซรามิก และสินค้าปลายน้ำอย่างชิ้นส่วนยานยนต์ เครื่องจักร และอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ แต่ยังไม่มีประกาศอย่างเป็นทางการ
ที่มา: คณะกรรมาธิการยุโรป (หน้ากลไก CBAM และหน้าระบอบ CBAM เต็มรูปแบบ), ศูนย์เทคโนโลยีโลหะและวัสดุแห่งชาติ (MTEC) สวทช., ธนาคารแลนด์ แอนด์ เฮ้าส์ ฝ่าย Business Research รายงาน EU CBAM Impact Analysis and Implication







