Advertisement
สังคม

สารหนูในน้ำดื่มและน้ำแข็ง อย. ย้ำต้มไม่ช่วย ผู้ผลิตควรกรอง

Read this story in English

สารหนูในน้ำดื่มและน้ำแข็งต้องไม่เกิน 0.01 มก./ลิตร อย. ออกแนวทางให้ผู้ผลิตเลือกแหล่งน้ำและระบบกรอง ย้ำว่าต้มน้ำไม่ช่วยกำจัดสารหนู

สารหนูในน้ำดื่มและน้ำแข็ง อย. ย้ำต้มไม่ช่วย ผู้ผลิตควรกรอง

ผู้ผลิตน้ำดื่มบรรจุขวด โรงน้ำแข็ง และผู้ผลิตอาหารมีแนวทางจาก อย. ให้ตรวจแหล่งน้ำและระบบกรอง เพื่อคุมสารหนูในน้ำดื่มและโลหะหนักไม่ให้เข้าสู่กระบวนการผลิต สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (Thai FDA) ออกข่าวเรื่องนี้เมื่อวันที่ 20 พ.ย. 2569 เภสัชกรหญิงสุภัทรา บุญเสริม เลขาธิการ อย. ย้ำว่าการต้มน้ำไม่สามารถกำจัดสารหนูหรือโลหะหนักได้ ความปลอดภัยของน้ำดื่มและน้ำแข็งที่ผู้บริโภคซื้อจึงขึ้นอยู่กับการจัดการตั้งแต่ต้นทางของผู้ผลิต

อย. ระบุว่าห่วงสถานการณ์สารหนูและโลหะหนักปนเปื้อนในแหล่งน้ำที่พบมลพิษ และเดินหน้ากำกับดูแลและเฝ้าระวังความปลอดภัยของอาหาร น้ำดื่ม และน้ำแข็ง เลขาธิการ อย. อธิบายว่าสารหนูและโลหะหนักบางส่วนละลายปนอยู่ในน้ำได้ และมักไม่มีสี ไม่มีกลิ่น ไม่มีรส จึงสังเกตด้วยตาเปล่าไม่ได้ ถ้าร่างกายได้รับในปริมาณสูงหรือสะสมเป็นเวลานาน อาจกระทบระบบประสาท ตับ ไต และเพิ่มความเสี่ยงต่อมะเร็งบางชนิด

เกณฑ์สารหนูในน้ำดื่มตามประกาศ กับแนวทางที่ใช้คำว่า ควร

ตัวเลขที่ผู้บริโภคใช้ตรวจสอบได้อยู่ในประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 462) พ.ศ. 2568 ประกาศนี้กำหนดว่าน้ำดื่มในภาชนะบรรจุที่ปิดสนิทและน้ำแข็งต้องมีสารหนูไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร ประกาศฉบับเดียวกันยังควบคุมแคดเมียม ปรอทอินทรีย์ และตะกั่วตามเกณฑ์ที่กำหนด

ส่วนอาหารและวัตถุดิบ ต้องเป็นไปตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 414) พ.ศ. 2563 เรื่อง มาตรฐานอาหารที่มีสารปนเปื้อน ข่าวแจกไม่ได้ระบุตัวเลขเกณฑ์ของโลหะหนักอื่น และไม่ได้ระบุรายชื่อจังหวัดเสี่ยงสูง

สิ่งที่ควรแยกให้ชัดคือเกณฑ์กับแนวทาง เกณฑ์สารหนู 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตรเป็นข้อกำหนดที่มีอยู่ในประกาศแล้ว ส่วนมาตรการสำหรับผู้ผลิตครอบคลุมการคัดเลือกแหล่งน้ำดิบ การเลือกเทคโนโลยีกรอง การตรวจประสิทธิภาพอุปกรณ์ และการตรวจตัวอย่างผลิตภัณฑ์ในห้องแล็บ อย. ใช้คำว่า "ควร" ในหลายข้อ และเน้นย้ำให้ผู้ผลิตทำตามอย่างเคร่งครัด แต่ไม่ได้ระบุโทษ กำหนดเวลา หรือวันบังคับใช้

0.01 มก./ลิตร สารหนูในน้ำดื่มบรรจุภาชนะปิดสนิทและน้ำแข็งต้องไม่เกินเกณฑ์นี้ / ผู้ผลิตน้ำดื่มและน้ำแข็งควรทำอะไรกับสารหนู / ใช้น้ำประปาหรือน้ำที่กรองแล้ว / เลี่ยงน้ำผิวดินในพื้นที่เสี่ยงสูง / ไม่ใช้น้ำใกล้เขตเหมืองโดยตรง / เลือกระบบกรองและรู้ข้อจำกัด / ตรวจน้ำก่อนและหลังกรอง / ตรวจตัวอย่างผลิตภัณฑ์ในห้องแล็บ
อย. ย้ำผู้ผลิตให้คุมสารหนูตั้งแต่แหล่งน้ำ เพราะต้มน้ำไม่ช่วย

ผู้ผลิตควรเลือกแหล่งน้ำอย่างไร

อย. แนะนำให้ผู้ผลิตใช้น้ำประปาหรือน้ำที่ผ่านการกรองสารหนูและโลหะหนักมาแล้วในการผลิตอาหาร และหลีกเลี่ยงน้ำผิวดินจากแม่น้ำสาย แม่น้ำกก และแม่น้ำโขง ในพื้นที่จังหวัดเสี่ยงสูง

อีกข้อหนึ่ง อย. แนะนำไม่ให้ใช้น้ำบาดาลหรือแหล่งน้ำผิวดินที่อยู่ใกล้เขตเหมืองแร่ เขตอุตสาหกรรมหนัก หรือพื้นที่ที่มีขยะพิษหรือกากของเสียอุตสาหกรรม มาผลิตอาหารโดยตรง

เรื่องที่หลายคนอาจเข้าใจผิดคือการต้มน้ำ อย. ระบุตรงๆ ว่าการต้มน้ำไม่สามารถกำจัดสารหนูหรือโลหะหนักได้ เมื่อสารเหล่านี้ไม่มีสี กลิ่น หรือรส การดูว่าน้ำใสหรือไม่ก็บอกอะไรไม่ได้ ผู้ผลิตจึงต้องอาศัยการเลือกแหล่งน้ำ ระบบกรอง และการตรวจน้ำ ไม่ใช่การต้มหรือการดูด้วยตา

ระบบกรองสารหนูแต่ละแบบมีข้อจำกัดต่างกัน

อย. แนะนำเทคโนโลยีกรองสี่แบบ แบบแรกคือระบบรีเวอร์สออสโมซิส (Reverse Osmosis หรือ RO) ที่กรองผ่านเยื่อกรองความละเอียด 0.0001 ไมครอน อย. ระบุว่าเป็นระบบที่ประสิทธิภาพสูงสุด ขจัดสารหนูและโลหะหนักได้มากกว่า 95-99% แต่ผู้ผลิตต้องตรวจสอบความสมบูรณ์ของเยื่อกรองทุกรุ่นการผลิต และล้างทำความสะอาดเยื่อกรอง เพื่อให้เยื่อกรองยังทำงานได้เต็มที่

แบบที่สองคือระบบแลกเปลี่ยนประจุ (Ion Exchange) ที่ใช้สารเรซินชนิดแอนไอออนซึ่งออกแบบมาจับประจุลบของสารหนูและโลหะหนักโดยเฉพาะ เหมาะกับน้ำที่มีแร่ธาตุรบกวนน้อย ผู้ผลิตต้องวัดค่าการนำไฟฟ้าของน้ำหลังกรอง ถ้าค่ามากแสดงว่าสารกรองหมดประสิทธิภาพ ต้องฟื้นฟูสภาพด้วยกรดหรือด่าง

แบบที่สามคือระบบดูดซับด้วยสารกรองเฉพาะ (Adsorption Media) เช่น อะลูมินากัมมันต์หรือสารกรองเหล็ก ที่ดึงสารหนูไว้ที่ผิวสารกรองได้ดีและดูดซับโลหะหนักอื่นได้ด้วย ข้อจำกัดคือประสิทธิภาพขึ้นกับค่า pH ของน้ำ และปริมาณฟลูออไรด์หรือฟอสเฟต ถ้ามีมากอาจแย่งพื้นที่ผิวของสารกรอง ทำให้ประสิทธิภาพลดลง

แบบที่สี่คือระบบออกซิเดชันร่วมกับการกรอง (Oxidation and Filtration) เริ่มจากเติมคลอรีนหรือโอโซนเพื่อเปลี่ยนรูปสารหนูจาก As3+ เป็น As5+ แล้วใช้สารส้มหรือเหล็กให้ตกตะกอน จากนั้นกรองด้วยระบบกรองทราย อย. ระบุว่าเหมาะกับโรงงานขนาดใหญ่ที่ใช้น้ำปริมาณมาก และใช้กำจัดโลหะหนักอื่น เช่น ตะกั่ว ทองแดง แมงกานีสได้ แต่ไม่เหมาะกับโลหะหนักที่ละลายน้ำได้ดีมากและไม่จับตะกอนเหล็กง่าย เช่น แคดเมียม ปรอท และนิกเกิล

นอกจากเลือกระบบกรอง อย. แนะนำให้ตรวจสอบประสิทธิภาพของวัสดุอุปกรณ์กรองอย่างสม่ำเสมอ โดยตรวจคุณภาพน้ำด้วยชุดทดสอบอย่างง่ายทั้งก่อนและหลังกรอง

สิ่งที่ผู้ซื้อและร้านอาหารถามผู้ผลิตได้

ข่าวแจกฉบับนี้เขียนถึงผู้ผลิตเป็นหลัก ไม่ได้มีขั้นตอนสำหรับผู้บริโภคโดยตรง แต่ร้านอาหาร ร้านที่ซื้อน้ำแข็งไปใช้ และผู้ซื้อน้ำดื่ม นำแนวทางของ อย. มาใช้เป็นหัวข้อสอบถามผู้ผลิตได้ เช่น

  • น้ำที่ใช้ผลิตเป็นน้ำประปาหรือน้ำที่ผ่านการกรองสารหนูและโลหะหนักหรือไม่
  • ไม่ได้ใช้น้ำผิวดินจากแม่น้ำสาย กก โขง ในพื้นที่เสี่ยงสูง หรือน้ำบาดาลใกล้เขตเหมืองและเขตอุตสาหกรรมหนักโดยตรงใช่หรือไม่
  • ใช้ระบบกรองแบบใด และรู้ข้อจำกัดของระบบนั้นหรือไม่
  • มีการตรวจเยื่อกรองหรือสารกรองตามที่ระบบนั้นต้องตรวจหรือไม่
  • ตรวจน้ำด้วยชุดทดสอบอย่างง่ายทั้งก่อนและหลังกรองหรือไม่

คำตอบเหล่านี้ช่วยให้ผู้ซื้อประเมินได้ว่าผู้ผลิตรู้จักแนวทางของ อย. หรือไม่ แต่การตอบได้ไม่ได้พิสูจน์ว่าน้ำปลอดภัย ส่วนเกณฑ์สารหนู 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตรสำหรับน้ำดื่มบรรจุภาชนะปิดสนิทและน้ำแข็ง เป็นตัวเลขที่ทุกรายต้องปฏิบัติตามประกาศ สธ. ฉบับที่ 462

ผู้ที่กังวลเรื่องการได้รับสารหนูหรือโลหะหนัก หรือมีอาการผิดปกติ ควรปรึกษาแพทย์

ที่มา: ข่าวประชาสัมพันธ์ สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา เรื่อง อย. คุมเข้มสารหนูและโลหะหนักในอาหาร-น้ำดื่ม น้ำแข็ง พร้อมยกระดับมาตรการสำหรับผู้ผลิต ป้องกันผลกระทบต่อสุขภาพประชาชน และประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 462) พ.ศ. 2568 และ (ฉบับที่ 414) พ.ศ. 2563 ตามที่ อย. อ้างถึง

บทความที่เกี่ยวข้อง