วุฒิสภาไทยมาจากไหน เลือกตั้งหรือสรรหา ครบทุกยุค

วุฒิสภาในระบบรัฐสภาไทยคืออะไร

วุฒิสภา หรือที่เรียกกันสั้นๆ ว่า สว. เป็นหนึ่งในสองสภาของรัฐสภาไทย คู่กับสภาผู้แทนราษฎร (สส.) โดยมีบทบาทหลักในการกลั่นกรองกฎหมายที่ผ่านจาก สส. ตรวจสอบฝ่ายบริหาร และให้ความเห็นชอบบุคคลเข้าดำรงตำแหน่งในองค์กรอิสระ เช่น ศาลรัฐธรรมนูญ ป.ป.ช. กกต. ผู้ตรวจการแผ่นดิน และคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ

คำถามว่า สว. มาจาก "เลือกตั้ง" หรือ "สรรหา" ไม่มีคำตอบเดียว เพราะที่มาของวุฒิสภาไทยเปลี่ยนแปลงตามรัฐธรรมนูญแต่ละฉบับ ตั้งแต่ปี 2540 จนถึงระบบปัจจุบันที่ใช้ในปี 2567 ซึ่งใช้วิธีที่ไม่เคยมีมาก่อนในประวัติศาสตร์การเมืองไทย

วิวัฒนาการที่มาของ สว. ตั้งแต่ปี 2540

รัฐธรรมนูญ 2540: เลือกตั้งโดยตรง 200 คน

รัฐธรรมนูญฉบับ 2540 หรือที่เรียกกันว่า "รัฐธรรมนูญฉบับประชาชน" เป็นครั้งแรกที่กำหนดให้ สว. มาจากการเลือกตั้งทั้งหมด โดยใช้เขตจังหวัดเป็นเขตเลือกตั้ง ประชาชนเลือก สว. ได้โดยตรง

เจตนารมณ์เพื่อให้ สว. เป็นตัวแทนประชาชนเช่นเดียวกับ สส. แต่ในทางปฏิบัติพบว่า การเลือกตั้ง สว. ต้องอิงกับระบบการเมืองเพื่อประโยชน์ในการหาเสียง ทำให้ผู้สมัครยึดโยงกับพรรคการเมือง ขัดกับหลักการที่ต้องการให้ สว. เป็นอิสระจากพรรคการเมือง

รัฐธรรมนูญ 2550: ผสมเลือกตั้งกับสรรหา

รัฐธรรมนูญฉบับปี 2550 ปรับมาใช้ระบบผสม โดย กำหนดให้วุฒิสภามีจำนวน 150 คน มาจากการเลือกตั้งในแต่ละจังหวัด จังหวัดละ 1 คน และมาจากการสรรหาเท่ากับจำนวนรวมข้างต้นหักด้วยจำนวน สว. ที่มาจากการเลือกตั้ง หมายความว่า 76 คนมาจากการเลือกตั้งตามจังหวัด ส่วนอีก 74 คนมาจากการสรรหาโดยคณะกรรมการสรรหา ซึ่งคัดเลือกผู้ทรงคุณวุฒิจากภาควิชาการ ภาครัฐ และภาคเอกชน

รัฐธรรมนูญ 2560: ระบบเปลี่ยนผ่านสองช่วง

รัฐธรรมนูญฉบับปี 2560 ออกแบบที่มาของ สว. ไว้สองช่วงเวลา ช่วงเปลี่ยนผ่าน 5 ปีแรกใช้ระบบแต่งตั้ง และช่วงปกติใช้ระบบ "เลือกกันเอง" ที่ออกแบบโดยคณะกรรมการร่างรัฐธรรมนูญ (กรธ.) ชุดมีชัย ฤชุพันธุ์

สว. ชุดพิเศษ 250 คน (2562-2567): มาจาก คสช.

ตามมาตรา 269 บทเฉพาะกาลของรัฐธรรมนูญ 2560 ในวาระเริ่มแรก วุฒิสภาประกอบด้วยสมาชิกจำนวน 250 คน ซึ่งพระมหากษัตริย์ทรงแต่งตั้งตามที่คณะรักษาความสงบแห่งชาติถวายคำแนะนำ สว. ชุดนี้มีวาระ 5 ปี ตั้งแต่ปี 2562 ถึงพฤษภาคม 2567 และมีอำนาจพิเศษในการร่วมโหวตเลือกนายกรัฐมนตรีกับ สส. ในช่วงเปลี่ยนผ่าน ซึ่งเป็นกลไกที่ถูกวิจารณ์อย่างมากเรื่องการสืบทอดอำนาจ

สว. ชุดปัจจุบัน 200 คน (2567-2572): "เลือกกันเอง" 20 กลุ่มอาชีพ

หลักการพื้นฐาน

หลัง สว. 250 คนครบวาระในเดือนพฤษภาคม 2567 ระบบใหม่ตามรัฐธรรมนูญ 2560 มาตรา 107 ได้เริ่มใช้ สว. 2567 มีที่มาแบบใหม่ที่ไม่เคยมีมาก่อนในประวัติศาสตร์วุฒิสภาไทย และไม่มีที่ไหนในโลกที่ใช้ระบบนี้ มาจากการ "เลือกกันเอง" ในบรรดาผู้สมัคร 20 กลุ่ม สมาชิกวุฒิสภามาจากการเลือกกันเอง ตั้งแต่ระดับอำเภอ ระดับจังหวัด และระดับประเทศ ของบุคคลซึ่งมีความรู้ ความเชี่ยวชาญ ประสบการณ์ อาชีพ ลักษณะ หรือประโยชน์ร่วมกัน หรือทำงาน หรือเคยทำงานด้านต่างๆ ที่หลากหลายของสังคม จาก 20 กลุ่มอาชีพ ตามที่กฎหมายกำหนด จำนวน 200 คน

20 กลุ่มอาชีพมีอะไรบ้าง

กฎหมายแบ่งผู้สมัครออกเป็น 20 กลุ่ม ทั้งตามอาชีพและตามอัตลักษณ์ แบ่งจากประเภทของอาชีพ ขณะเดียวกันก็มีกลุ่มที่แบ่งตามอัตลักษณ์ เช่น กลุ่มสตรี กลุ่มผู้สูงอายุ อีกทั้งยังมีการแบ่งกลุ่มสำหรับผู้สมัครที่อายุไม่ต่ำกว่า 40 ปี และมีประสบการณ์ในด้านใดก็ได้ไม่น้อยกว่า 10 ปี กลุ่มอาชีพครอบคลุมตั้งแต่กลุ่มบริหารราชการแผ่นดิน กลุ่มกฎหมายและกระบวนการยุติธรรม กลุ่มการศึกษา กลุ่มสาธารณสุข กลุ่มเกษตรกร กลุ่มผู้ประกอบอาชีพอิสระ กลุ่ม SME ไปจนถึงกลุ่มศิลปะวัฒนธรรม และกลุ่มสื่อมวลชน

กระบวนการเลือก 3 ระดับ

การเลือก สว. ตามระบบนี้แบ่งเป็น 3 ระดับ ผ่านระบบ "เลือกไขว้" ที่ออกแบบให้ผู้สมัครเลือกกันเองทั้งในกลุ่มเดียวกันและข้ามกลุ่ม