Advertisement
เศรษฐกิจ

ระบบเครดิตสังคมของจีนยังไม่มีคะแนนเดียวทั้งประเทศ มีบัญชีดำและบัญชีขาวหลายชั้น

ปรับปรุงล่าสุด:

ระบบเครดิตสังคมของจีนคือบัญชีดำ บัญชีขาว และคะแนนท้องถิ่นหลายระบบ ไม่มีคะแนนเดียวทั้งประเทศ อ่านว่าใครถูกจำกัดสิทธิบ้างและเกี่ยวกับเราแค่ไหน

ระบบเครดิตสังคมของจีนยังไม่มีคะแนนเดียวทั้งประเทศ มีบัญชีดำและบัญชีขาวหลายชั้น

ระบบเครดิตสังคม (Social Credit System) ของจีนมักถูกเล่าต่อกันว่าเป็นคะแนนเดียวที่ให้เกรดพลเมืองทุกคนจากการกดไลก์ แชร์ หรือเวลาที่ใช้บนแอป แต่เอกสารทางการและงานวิเคราะห์ที่เปิดเผยต่อสาธารณะชี้ว่าภาพจริงต่างออกไป ส่วนใหญ่เป็นบัญชีดำและบัญชีขาวที่หน่วยงานรัฐหลายแห่งดูแล มีคะแนนเฉพาะบางเมืองและบางบริษัทเอกชนเป็นส่วนเสริม เมื่อ 31 มี.ค. 2568 สำนักงานคณะกรรมการกลางพรรคคอมมิวนิสต์จีนและสำนักงานสภาแห่งรัฐออกแนวทาง 23 ข้อเพื่อปรับปรุงระบบนี้ จึงเป็นจังหวะที่ควรทบทวนว่าระบบทำงานอย่างไร และอะไรคือความเข้าใจผิดที่ยังแพร่อยู่

ระบบเครดิตสังคมของจีนไม่ใช่คะแนนเดียวทั้งประเทศ

เจมี พี. ฮอร์สลีย์ (Jamie P. Horsley) นักวิชาการด้านกฎหมายจีน เขียนในบทความที่ Brookings เผยแพร่เมื่อ 19 พ.ย. 2561 ว่าไม่มีสิ่งที่เรียกว่าคะแนนเครดิตสังคมระดับชาติ ภาพของระบบเดียวที่จับตาทุกคนจึงเป็นเรื่องที่เล่าเกินจริง ข้อสังเกตนี้ยังเป็นจุดตั้งต้นที่ดีสำหรับการอ่านข่าวเรื่องนี้ในปัจจุบัน เพราะข่าวต่างประเทศจำนวนมากยังใช้ภาพเดิมอยู่

โรเจียร์ ครีเมอร์ส (Rogier Creemers) อธิบายในรายงานของ New America เมื่อปี 2561 ว่าระบบนี้เป็นระบบนิเวศของโครงการระดับส่วนกลางและท้องถิ่น ทั้งที่รัฐและเอกชนเป็นผู้ดำเนินการ เขาระบุว่าในเวลานั้นไม่มีการตัดสินใจด้วยอัลกอริทึม ปัญญาประดิษฐ์ หรือการประเมินความน่าจะเป็นอย่างที่หลายคนเข้าใจ แม้บางโครงการทดลองในท้องถิ่นจะใช้กล้องจดจำใบหน้าก็ตาม

เซซามีเครดิต (Sesame Credit) ของแอนท์ไฟแนนเชียล (Ant Financial) คือที่มาของภาพคะแนนเดียวที่คนจำได้ แต่ครีเมอร์สระบุว่าการเข้าร่วมเซซามีเป็นความสมัครใจ และคะแนนต่ำไม่ได้นำไปสู่การลงโทษหรือข้อจำกัด เขายังระบุว่าธนาคารกลางจีนเคยไม่อนุมัติใบอนุญาตให้คะแนนเครดิตแก่เซซามี การบอกว่านี่คือต้นแบบของระบบรัฐจึงไม่มีหลักฐานรองรับ

เครดิตสังคมจีน ไล่เรียงตามปี / ต.ค. 2558 NDRC เปิดแพลตฟอร์มแบ่งปันข้อมูลเครดิต ทำงานร่วมกับกระทรวงอื่นอีก 45 แห่ง / ก.ย. 2562 NDRC ประเมินบริษัทในประเทศราว 33 ล้านแห่งเป็นครั้งแรก พร้อมให้เรตติ้งรวม / 31 มี.ค. 2568 ออกแนวทาง 23 ข้อ ผลักดันเครดิตสังคมให้หลอมรวมกับการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคม
ระบบเครดิตสังคมของจีนค่อยๆ ขยายผ่านแพลตฟอร์มข้อมูล การประเมินบริษัท และแนวทางใหม่ปี 2568

บัญชีดำและบัญชีขาว ใครถูกจำกัดสิทธิ ใครได้สิทธิ

กลไกที่มีผลจริงที่สุดคือบัญชีดำ ครีเมอร์สระบุว่ามีบัญชีดำระดับส่วนกลางเกินหนึ่งโหล รายการที่เป็นที่รู้จักคือรายชื่อผู้ไม่ปฏิบัติตามคำพิพากษาของศาล ซึ่งมีหน่วยงานรัฐกว่า 40 แห่งและภาคเอกชนเข้าร่วมใช้ การติดบัญชีดำเป็นแบบติดหรือไม่ติด ไม่มีตัวเลขคะแนนเข้ามาเกี่ยว

รายงานของสำนักบริการวิจัยรัฐสภาสหรัฐ (Congressional Research Service หรือ CRS) ฉบับ IF11342 ซึ่งเผยแพร่ครั้งแรกในปี 2562 และปรับปรุงเมื่อ ม.ค. 2563 อ้างถ้อยคำของประธานาธิบดีสี จิ้นผิงว่าเป้าหมายคือทำให้ทุกอย่างสะดวกสำหรับผู้น่าเชื่อถือ และทำให้ผู้ไม่น่าเชื่อถือก้าวไปไหนไม่ได้แม้แต่ก้าวเดียว ถ้อยคำนี้สะท้อนหลักคิดของระบบที่เน้นการจำกัดสิทธิข้ามหน่วยงาน มากกว่าการให้คะแนนรายบุคคล

ส่วนคะแนนมีอยู่จริงแต่เป็นเรื่องท้องถิ่น ครีเมอร์สยกตัวอย่างเมืองร็องเฉิง (Rongcheng) ที่ใช้ระบบจัดอันดับ ผู้ที่ทำผิดอาจถูกห้ามเข้าร่วมประมูลงานรัฐหรือสมัครงานราชการ

ฝั่งธุรกิจเข้มข้นกว่า CRS ระบุว่าคณะกรรมาธิการพัฒนาการและปฏิรูปแห่งชาติ (National Development and Reform Commission หรือ NDRC) เปิดแพลตฟอร์มแบ่งปันข้อมูลเครดิตเมื่อเดือน ต.ค. 2558 โดยทำงานร่วมกับกระทรวงอื่นอีก 45 แห่ง รัฐมีบัญชีดำหลายร้อยรายการ ตั้งแต่เลี่ยงภาษีจนถึงความผิดเล็กน้อย ส่วนบัญชีขาวมีตัวอย่างอย่างรายชื่อผู้เสียภาษีชั้น A ที่สำนักงานการภาษีแห่งรัฐประกาศ

เมื่อ ก.ย. 2562 NDRC ประเมินบริษัทในประเทศราว 33 ล้านแห่งเป็นครั้งแรก และให้เรตติ้งสาธารณะรวม (Comprehensive Public Credit Rating) แก่แต่ละแห่ง แม้เป็นเช่นนั้น CRS ยืนยันว่าบริษัทยังไม่มีคะแนนเครดิตสังคมระดับชาติที่เป็นมาตรฐานเดียว หอการค้าสหภาพยุโรปในจีนประเมินว่าบริษัทข้ามชาติอาจต้องเจอเรตติ้งราว 30 แบบ

แนวทางปี 2568 กับข้อกังวลที่ยังค้างอยู่

แนวทาง 23 ข้อที่ออกเมื่อ 31 มี.ค. 2568 ระบุเป้าหมายสร้างตลาดภายในประเทศที่เป็นเอกภาพ พร้อมรักษาสภาพแข่งขันที่เป็นธรรมและเป็นระเบียบ และผลักดันให้ระบบเครดิตสังคมหลอมรวมเข้ากับทุกด้านของการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคม ตามเว็บไซต์รัฐบาลจีนฉบับภาษาอังกฤษ NDRC ระบุว่าการสร้างระบบยึดหลักปกป้องความมั่นคงของข้อมูลและสิทธิของบุคคล พร้อมเตือนไม่ให้เก็บข้อมูลเกินจำเป็น

ข้อกังวลที่ฮอร์สลีย์ยกไว้ในปี 2561 คือเกณฑ์การขึ้นบัญชีดำยังไม่ชัดเจน ผู้ถูกขึ้นบัญชีไม่ได้รับแจ้งหรือโต้แย้งได้เสมอไป และบางคนยังถูกจำกัดสิทธิทั้งที่ชำระหนี้หรือพ้นโทษแล้ว ขณะนั้นจีนยังไม่มีกฎหมายความเป็นส่วนตัวฉบับรวม เธอสรุปว่าในเวลานั้น แม้มีหลายเรื่องน่ากังวลในจีน ระบบจัดอันดับเดียวที่ครอบคลุมทุกเรื่องไม่ใช่หนึ่งในนั้น แต่เธอปิดประโยคด้วยคำว่า yet เพื่อเตือนว่าอาจเกิดขึ้นได้ในอนาคต

ระบบแบบนี้กระทบเราแค่ไหน

ธุรกิจไทยที่เข้าไปทำกิจการในจีนควรรู้ว่าบริษัทต่างชาติอาจเจอเรตติ้งหลายแบบตามที่หอการค้าสหภาพยุโรปประเมิน ส่วนผู้ใช้โซเชียลมีเดียทั่วไป ต้นทางที่ใช้เขียนไม่ได้บอกว่าการกดไลก์หรือคอมเมนต์ถูกนำไปคิดเป็นคะแนนสังคมในจีน

เรื่องที่ใกล้ตัวกว่าคือสิทธิของเจ้าของข้อมูลตามพระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562 (PDPA) ธนาคารแห่งประเทศไทยสรุปไว้ในหน้าสิทธิของเจ้าของข้อมูลส่วนบุคคลว่ามีสิทธิเพิกถอนความยินยอม สิทธิเข้าถึงและขอรับสำเนาข้อมูล สิทธิขอรับข้อมูลและให้ส่งหรือโอนข้อมูล สิทธิคัดค้านการประมวลผล สิทธิขอให้ลบหรือทำลายข้อมูลหรือทำให้ระบุตัวบุคคลไม่ได้ สิทธิขอให้ระงับการใช้ข้อมูล และสิทธิขอให้แก้ไขข้อมูลให้ถูกต้อง แต่ละสิทธิมีเงื่อนไขตามที่กฎหมายกำหนด ผู้ที่สงสัยว่าแอปหรือบริการเก็บข้อมูลมากเกินไปควรตรวจตัวบทกฎหมายและแนวปฏิบัติของสำนักงานคณะกรรมการคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล (สคส.) โดยตรง

บทเรียนจากกรณีจีนอยู่ที่รายละเอียด การมีข้อมูลหลายแหล่งเชื่อมกันแล้วนำไปจำกัดสิทธิได้ ต่างจากการมีคะแนนเดียวตัดสินชีวิตทุกด้าน คำถามที่ควรถามเสมอจึงเป็นว่าข้อมูลถูกเก็บไปทำอะไร ใครตรวจสอบได้ และผู้ถูกกระทบโต้แย้งได้หรือไม่

ที่มา: Jamie P. Horsley, Brookings (19 พ.ย. 2561), Rogier Creemers, New America (2561), Congressional Research Service รายงาน IF11342 (2562, ปรับปรุง 2563), เว็บไซต์รัฐบาลจีน english.www.gov.cn (31 มี.ค. 2568), ธนาคารแห่งประเทศไทย หน้าสิทธิของเจ้าของข้อมูลส่วนบุคคล ตามพระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562

บทความที่เกี่ยวข้อง