Advertisement
สังคม

เสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นออนไลน์ เมื่อโพสต์เดียวกลายเป็นความเสี่ยงของทุกคน

ปรับปรุงล่าสุด:

เสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นออนไลน์ยังเป็นสิทธิตามรัฐธรรมนูญ แต่โพสต์ที่ถูกแคปและตีความใหม่ทำให้ผู้ใช้เสี่ยงขึ้น อ่านที่มาและทางรับมือ

เสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นออนไลน์ เมื่อโพสต์เดียวกลายเป็นความเสี่ยงของทุกคน

เสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นยังเป็นสิทธิที่รัฐธรรมนูญรับรองให้ผู้ใช้โซเชียลมีเดียทุกคน แต่ในทางปฏิบัติ โพสต์สั้นๆ หนึ่งโพสต์อาจถูกแคปหน้าจอ ส่งต่อข้ามแพลตฟอร์ม และถูกอ่านในบริบทใหม่ที่เจ้าของข้อความไม่เคยตั้งใจ สิทธิที่เคยรู้สึกปลอดภัยจึงกลายเป็นความเสี่ยงที่ต้องคิดก่อนกดโพสต์

เสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นที่กฎหมายรับรองและจำกัดได้

รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2560 มาตรา 34 รับรองเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็น การพูด การเขียน การพิมพ์ การโฆษณา และการสื่อความหมายโดยวิธีอื่น ตามบทความของ iLaw ที่เผยแพร่เมื่อ 15 เม.ย. 2563 รัฐธรรมนูญปี 2540, 2550 และ 2560 ใช้ถ้อยคำรับรองเสรีภาพข้อนี้เหมือนกัน

iLaw สรุปว่าการจำกัดเสรีภาพนี้ทำได้เฉพาะโดยอาศัยกฎหมายที่ตราขึ้นเพื่อ 4 เรื่อง ได้แก่ ความมั่นคงของรัฐ การคุ้มครองสิทธิหรือเสรีภาพของบุคคลอื่น การรักษาความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน และการป้องกันสุขภาพของประชาชน iLaw ชี้ด้วยว่าฉบับ 2560 ตัดเหตุจำกัดเรื่องเกียรติยศ ชื่อเสียง สิทธิในครอบครัวหรือความเป็นอยู่ส่วนตัว และสุขภาพจิต ที่เคยมีในฉบับ 2540 และ 2550 ออกไป

ในระดับสากล ข้อ 19 ของกติการะหว่างประเทศว่าด้วยสิทธิพลเมืองและสิทธิทางการเมือง (International Covenant on Civil and Political Rights หรือ ICCPR) รับรองเสรีภาพในการแสดงออกไว้เช่นกัน คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งสหประชาชาติ (UN Human Rights Committee) อธิบายข้อนี้ไว้ในความเห็นทั่วไปฉบับที่ 34 (General Comment No. 34) ปี 2554 ว่าเสรีภาพนี้ครอบคลุมการแสดงออกทุกรูปแบบ รวมถึงการแสดงออกผ่านอินเทอร์เน็ตและสื่ออิเล็กทรอนิกส์ ข้อ 19 วรรค 3 ให้จำกัดได้เฉพาะเพื่อเคารพสิทธิหรือชื่อเสียงของผู้อื่น หรือเพื่อคุ้มครองความมั่นคงของชาติ ความสงบเรียบร้อยของสังคม สาธารณสุข หรือศีลธรรม

ความเห็นทั่วไปฉบับเดียวกันวางเงื่อนไขของการจำกัดไว้ 3 ข้อ คือ ต้องบัญญัติไว้ในกฎหมาย ต้องมีเหตุผลตามที่ข้อ 19 วรรค 3 กำหนดเท่านั้น และต้องผ่านการทดสอบเรื่องความจำเป็นและความได้สัดส่วน กฎหมายที่ใช้จำกัดต้องเขียนให้ชัดพอที่บุคคลจะปรับพฤติกรรมของตนได้ ต้องเปิดเผยต่อสาธารณะ และต้องไม่ให้เจ้าหน้าที่ผู้บังคับใช้มีดุลพินิจโดยไม่มีขอบเขต ความเห็นทั่วไปยังระบุว่าเมื่อรัฐกำหนดข้อจำกัด ข้อจำกัดนั้นต้องไม่ทำลายตัวสิทธิเอง

กรอบทั้งสองข้อนี้ว่าด้วยการจำกัดเสรีภาพโดยกฎหมาย ส่วนสิ่งที่ผู้ใช้ทั่วไปเจอทุกวันอยู่อีกด้านหนึ่ง คือชะตากรรมของข้อความเมื่อหลุดจากมือเจ้าของไปแล้ว

โพสต์ที่ถูกแคปและตัดบริบท

สมมติว่าผู้ใช้คนหนึ่งโพสต์รีวิวร้านอาหารหรือบริการแห่งหนึ่งตอนกำลังหงุดหงิด ต่อมาเขาใจเย็นลงและลบโพสต์ทิ้ง ถ้ามีคนแคปภาพไว้ก่อนแล้ว ภาพนั้นยังส่งต่อได้ในกลุ่มแชต เพจ และแพลตฟอร์มอื่น โดยเจ้าของโพสต์ไม่มีโอกาสอธิบายเพิ่ม การลบโพสต์ไม่ได้หยุดภาพที่ถูกแคปไว้

อีกปัญหาหนึ่งคือบริบทหายไประหว่างทาง ประโยคที่เคยเป็นคำตอบในบทสนทนายาวๆ อาจถูกตัดเหลือบรรทัดเดียว แล้วถูกอ่านโดยคนที่ไม่เคยเห็นต้นเรื่อง ความหมายของข้อความจึงขึ้นอยู่กับทั้งคนเขียน และคนที่หยิบไปอ่านต่อว่าอ่านด้วยมุมมองแบบไหน

ในภาษาออนไลน์ มีคำว่า "ขุด" สำหรับการรื้อโพสต์เก่ามาตัดสินคนในปัจจุบัน การตั้งคำถามกับข้อความสาธารณะเป็นเรื่องปกติของสังคมที่คุยกันได้ แต่ถ้าการตัดสินเกิดก่อนที่ข้อมูลจะครบ โพสต์เดิมก็ถูกใช้นอกเจตนาของมัน ในสถานการณ์แบบนี้ ผู้ใช้ทั่วไปที่ไม่มีทีมประชาสัมพันธ์คอยช่วยอาจต้องรับมือกับแรงสะท้อนด้วยตัวเอง

ผู้ใช้บางคนอาจเลือกเงียบเพราะกลัวผลที่ตามมา

เมื่อรู้สึกว่าทุกคำอาจย้อนกลับมาหาตัวเอง ผู้ใช้จำนวนหนึ่งอาจเลือกไม่พูดเลย ซึ่งเป็นทางเลือกที่ง่ายที่สุด ความเงียบแบบนี้ไม่ได้บอกว่าเห็นด้วยกับอะไร คนที่เงียบอาจมีความเห็นชัดเจนอยู่ในใจ แต่ชั่งแล้วว่าราคาของการพูดสูงกว่าประโยชน์ เป็นข้อสังเกตว่าถ้าเกิดขึ้นมากพอ เสียงที่ได้ยินในพื้นที่สาธารณะอาจมาจากคนที่พร้อมรับแรงปะทะมากกว่าคนอื่น

ความลังเลแบบนี้เกิดได้กับเรื่องใกล้ตัวด้วย ทั้งการรีวิวสินค้า การวิจารณ์บริการ และการเล่าประสบการณ์ส่วนตัว เสรีภาพในการพูดจึงเกี่ยวข้องกับความมั่นใจของผู้พูดอีกเรื่องหนึ่ง คือเมื่อพูดไปแล้วจะยังยืนอยู่ในสังคมได้โดยไม่ถูกลงโทษซ้ำซ้อนจากความผิดพลาดครั้งเดียว

แนวทางก่อนโพสต์และหลังโพสต์สำหรับผู้ใช้ทั่วไป

ไม่มีวิธีใดรับประกันว่าโพสต์จะไม่ถูกตีความผิด แต่มีนิสัยเล็กๆ ที่ช่วยลดความเสี่ยงได้ และผู้ใช้เลือกทำเองได้ทันที

  • อ่านซ้ำว่าถ้าถูกตัดมาแค่ประโยคเดียว ความหมายยังเหมือนเดิมหรือไม่
  • แยกให้ชัดว่าส่วนไหนเป็นข้อเท็จจริง ส่วนไหนเป็นความเห็นของเรา
  • เว้นการโพสต์ตอนโกรธจัด รอให้อารมณ์ลดก่อนค่อยกดส่ง
  • วิจารณ์ที่การกระทำหรือบริการ ไม่พุ่งไปที่ตัวบุคคล
  • ถ้าพลาด ชี้แจงหรือแก้ไขโดยเร็ว และบอกให้ชัดว่าแก้อะไร

ข้อแนะนำเหล่านี้ไม่ใช่คำปรึกษาทางกฎหมาย ผู้ที่ถูกร้องเรียนหรือถูกดำเนินคดีจากการโพสต์ควรปรึกษาทนายความเป็นรายกรณี

ผู้อ่านและผู้ส่งต่อก็มีส่วนรับผิดชอบเช่นกัน การคิดให้จบก่อนด่า การถามก่อนขุด และการเปิดที่ให้คนอธิบายหรือขอโทษ เป็นท่าทีที่ผู้ใช้ทุกคนทำได้โดยไม่ต้องรอกฎหมายใหม่ ท่าทีแบบนี้อาจช่วยให้คนกล้าพูดอย่างรับผิดชอบโดยไม่ต้องพูดด้วยความกลัวตลอดเวลา

ที่มา: บทความของ iLaw เรื่องมาตรา 34 รัฐธรรมนูญ 2560 (เผยแพร่ 15 เม.ย. 2563) และความเห็นทั่วไปฉบับที่ 34 ว่าด้วยข้อ 19 ของ ICCPR ของคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งสหประชาชาติ (UN Human Rights Committee) จากเว็บไซต์ OHCHR

บทความที่เกี่ยวข้อง