ได้รับสารเสพติดเกินขนาด ไตวายเฉียบพลัน พบร่วม 1 ใน 3 ของการนอนโรงพยาบาลในสหรัฐฯ

ไตวายเฉียบพลันพบร่วมในราว 1 ใน 3 ของการนอนโรงพยาบาลจากสารเสพติดเกินขนาด

จากการนอนโรงพยาบาลที่เกี่ยวกับการได้รับสารเสพติดเกินขนาด 1,297,847 ครั้ง มีไตวายเฉียบพลัน 448,136 ครั้ง คิดเป็น 34.5% หรือราว 1 ใน 3 ข้อมูลมาจากฐานข้อมูล Premier Healthcare Database ซึ่งรวบรวมจากโรงพยาบาลและระบบสุขภาพราว 1,400 แห่ง คิดเป็นประมาณ 25% ของการรับผู้ป่วยในของสหรัฐฯ ต่อปี ตัวเลขนับเป็นจำนวนครั้งที่นอนโรงพยาบาล ไม่ได้นับเป็นจำนวนคน

ไตวายเฉียบพลันคือภาวะที่การทำงานของไตลดลงในช่วงสั้นๆ ตามเกณฑ์ KDIGO ที่เอกสารวิชาการใช้นิยาม หมายถึงค่าครีอะตินินในเลือดเพิ่มอย่างน้อย 0.3 มก./ดล. ภายใน 48 ชั่วโมง หรือเพิ่มเกิน 1.5 เท่าของค่าเดิมภายใน 7 วัน หรือปัสสาวะลดลงต่ำกว่า 0.5 มล./กก./ชม. นาน 6 ชั่วโมง แต่ในงานของ CDC ชิ้นนี้ การระบุว่าผู้ป่วยไตวายอาศัยรหัสวินิจฉัยโรคสากลที่โรงพยาบาลบันทึกไว้ในช่องการวินิจฉัยช่องใดก็ได้ ไม่ได้ดูจากผลตรวจเลือดโดยตรง

สารที่ศึกษาคือโอปิออยด์ โคเคน และสารกระตุ้นจิตประสาท ซึ่งรายงานระบุว่าเป็นกลุ่มที่พบบ่อยในการเสียชีวิตจากการได้รับสารเสพติดเกินขนาดของสหรัฐฯ ในกลุ่มที่ไตวาย 273,093 ราย หรือ 60.9% มีอาการรุนแรงระหว่างอยู่โรงพยาบาล โดยนับว่ารุนแรงเมื่อผู้ป่วยต้องฟอกไตเฉียบพลัน มีภาวะการหายใจบกพร่อง มีภาวะช็อกหรือความดันตก หรือเสียชีวิตในโรงพยาบาล อย่างใดอย่างหนึ่ง

CDC ระบุว่าไตวายเฉียบพลันเป็นภาวะแทรกซ้อนที่ร้ายแรงและมักถูกมองข้าม และเกิดได้หลายทางหลังได้รับสารเสพติดเกินขนาด ได้แก่ กล้ามเนื้อสลายตัว (rhabdomyolysis) ไตบาดเจ็บจากการขาดเลือดไปเลี้ยง และความเป็นพิษของสารบางชนิดต่อไต ซึ่งกลไกเหล่านี้แตกต่างกันไปตามชนิดของสาร อย่างไรก็ตาม งานนี้เป็นการศึกษาเชิงสังเกตจากรหัสวินิจฉัย และไม่ได้แยกรายยา จึงบอกได้เพียงว่าไตวายพบร่วมกับการได้รับสารเสพติดเกินขนาด ยังบอกไม่ได้ว่าสารตัวใดทำให้ไตวายมากกว่าตัวอื่น

แนวโน้มเพิ่มถึงปี 2022 แล้วลดลง และกลุ่มที่อาการหนักกว่า

สัดส่วนไตวายในผู้ป่วยกลุ่มนี้เพิ่มขึ้นช่วงปี 2016-2022 โดยมีอัตราเปลี่ยนแปลงเฉลี่ยรายปี (annual percent change หรือ APC) อยู่ที่ +2.69% จากนั้นลดลงช่วงปี 2022-2025 ที่ APC -5.11% แนวโน้มจึงขึ้นแล้วกลับลง แต่ยังไม่ควรสรุปว่าปัญหาหมดไป เพราะตลอดช่วงที่ศึกษายังมีผู้ป่วยไตวายหลายแสนครั้ง

เมื่อแยกตามเพศ ไตวายพบใน 38.1% ของการนอนโรงพยาบาลของเพศชาย เทียบกับ 29.4% ในเพศหญิง ส่วนอายุ ความชุกของไตวายสูงขึ้นตามวัย จาก 28.2% ในกลุ่มอายุ 24 ปีหรือน้อยกว่า ไปถึง 37.4% ในกลุ่มอายุ 65 ปีขึ้นไป

จุดที่น่าสนใจคือความรุนแรง ในกลุ่มที่ไตวาย ผู้ป่วยอายุ 24 ปีหรือน้อยกว่ามีอาการรุนแรงถึง 68.1% ขณะที่กลุ่มอายุ 65 ปีขึ้นไปอยู่ที่ 56.1% CDC เรียกว่าเป็นอาการรุนแรงที่ไม่ได้สัดส่วนในผู้ป่วยอายุน้อย และเสนอว่าควรให้ความสำคัญกับการตรวจพบเร็วและการติดตามผล ส่วนการป้องกัน มีการยกตัวอย่างว่าการแจกยา naloxone และการเข้าถึงการบำบัดสารเสพติดอาจช่วยลดความเสี่ยงที่ไตวายจะตามมา

หลังออกจากโรงพยาบาล แนวทางที่อ้างถึงให้ประเมินไตภายใน 3 เดือน

แนวทางของ KDIGO ที่ CDC อ้างถึงแนะนำให้ประเมินการทำงานของไตภายใน 3 เดือนหลังไตวายเฉียบพลัน แต่การติดตามจริงยังน้อย ในปี 2023 ผู้ป่วย Medicare ของสหรัฐฯ ที่ไตวายเฉียบพลันได้ตรวจติดตามการทำงานของไตหลังไตวายเพียง 13.6% ต่ำกว่าเป้าหมาย Healthy People 2030 ที่ตั้งไว้ 16.4%

ตัวเลข 13.6% เป็นข้อมูลการติดตามหลังไตวายเฉียบพลันของผู้ป่วย Medicare ปี 2023 โดยรวม ไม่ได้เจาะเฉพาะผู้ที่ได้รับสารเสพติดเกินขนาด จึงไม่ควรอ่านว่าเป็นอัตราของผู้ป่วยกลุ่มนี้โดยตรง แต่ก็สะท้อนว่าการตรวจไตต่อเนื่องหลังออกจากโรงพยาบาลเป็นช่องว่างที่ CDC ต้องการชี้

รายงานเสนอให้เชื่อมผู้ป่วยที่ไตวายเข้ากับการติดตามไตหลังออกจากโรงพยาบาลและการบำบัดสารเสพติด โดยเฉพาะผู้ป่วยอายุน้อย สำหรับผู้ที่เคยนอนโรงพยาบาลเพราะได้รับสารเสพติดเกินขนาด รวมถึงญาติและผู้ดูแล มีเรื่องที่ถามทีมแพทย์ได้ก่อนออกจากโรงพยาบาล ได้แก่

• ขณะนอนโรงพยาบาลมีการวินิจฉัยว่าไตวายเฉียบพลันหรือไม่
• ควรนัดตรวจการทำงานของไตเมื่อไร โดยแนวทางที่อ้างถึงระบุภายใน 3 เดือน
• มีช่องทางเข้ารับการบำบัดสารเสพติดต่อที่ไหน

การตัดสินใจเรื่องการตรวจและการรักษาขึ้นอยู่กับอาการและประวัติของแต่ละคน ต้องให้แพทย์เป็นผู้ประเมิน

ตัวเลขสหรัฐฯ ใช้แทนไทยไม่ได้ และถ้าสงสัยว่าได้รับสารเกินขนาดให้โทร 1669

ตัวเลขทั้งหมดมาจากโรงพยาบาลในสหรัฐฯ จึงบอกไม่ได้ว่าไทยมีสัดส่วนไตวายเฉียบพลันในผู้ได้รับสารเสพติดเกินขนาดเท่าไร และไม่ควรนำ 34.5% มาใช้ประมาณจำนวนผู้ป่วยในไทย ข้อมูลที่ใช้เทียบกับไทยได้โดยตรงยังไม่มีในรายงานนี้

ถ้าพบหรือสงสัยว่ามีคนได้รับสารเสพติดเกินขนาด ให้โทร 1669 สถาบันการแพทย์ฉุกเฉินแห่งชาติ (สพฉ.) ระบุบนหน้าเว็บของสถาบันว่า เจ็บป่วยฉุกเฉิน โทร 1669 ส่วนการตรวจไตตามที่เล่ามาข้างต้นเป็นเรื่องที่ต้องคุยกับแพทย์หลังพ้นภาวะฉุกเฉินแล้ว

CDC ระบุข้อจำกัดของงานนี้ไว้เอง 4 ข้อ ข้อแรก การระบุไตวายใช้รหัสวินิจฉัยไม่ใช่ผลแล็บ จึงอาจนับต่ำกว่าจริง ข้อสอง วิเคราะห์ระดับการนอนโรงพยาบาลโดยไม่ได้แยกผู้ป่วยที่กลับมานอนซ้ำ ข้อสาม โรงพยาบาลในฐานข้อมูลอาจไม่เป็นตัวแทนของทั้งประเทศ ข้อสุดท้าย ไม่สามารถประเมินการใช้ยาหลายชนิดพร้อมกัน สารปนเปื้อน ขนาดยา หรือช่องทางที่ได้รับสาร

สรุปให้ตรงกับสิ่งที่ข้อมูลรองรับ คือ ในสหรัฐฯ ช่วงปี 2016-2025 ไตวายเฉียบพลันพบร่วมกับการได้รับสารเสพติดเกินขนาดที่ต้องนอนโรงพยาบาลบ่อย และเมื่อพบแล้วอาการมักหนัก แต่ข้อมูลนี้ไม่ได้พิสูจน์ว่าสารเสพติดเป็นสาเหตุโดยตรง ผู้ที่เคยได้รับสารเกินขนาดหรือดูแลคนที่เคยเป็น ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนเริ่มหรือเปลี่ยนการรักษาใดๆ และสอบถามเรื่องการติดตามการทำงานของไตหลังออกจากโรงพยาบาล

ที่มา: ศูนย์ควบคุมและป้องกันโรคสหรัฐฯ (CDC) รายงาน Acute Kidney Injury Among Patients with Drug Overdose-Involved Hospitalizations, United States, 2016-2025, MMWR เล่ม 75 ฉบับ 41 หน้า 614-621 / สถาบันการแพทย์ฉุกเฉินแห่งชาติ (สพฉ.) หน้าเว็บไซต์หลัก / บทความทบทวนเรื่องนิยามและการวินิจฉัยไตวายเฉียบพลัน (Acute Kidney Injury Definition and Diagnosis: A Narrative Review) ใน PubMed Central