แพ้อาหารแฝงคืออาการไม่สบายที่เกิดหลังกินอาหารบางอย่าง เช่น ท้องอืด ปวดท้อง ท้องเสีย ผื่นคัน ปวดหัว หรืออ่อนเพลีย และมักเกิดช้าจนนึกไม่ถึงว่าเป็นเพราะอาหาร หลายคนเรียกอาการนี้ว่าแพ้อาหารแฝง ส่วนในทางการแพทย์เรียกว่า food intolerance (ภาวะไม่ทนต่ออาหาร) ซึ่งต่างจากการแพ้อาหารที่เกี่ยวกับระบบภูมิคุ้มกัน
วิธีเช็กที่หน่วยงานสาธารณสุขแนะนำคือจดบันทึกอาหารกับอาการ แล้วงดอาหารที่สงสัยทีละอย่างตามคำแนะนำของแพทย์หรือนักกำหนดอาหาร ส่วนชุดตรวจเลือดแบบ IgG ที่โฆษณาว่าบอกได้ว่าแพ้อะไร หน่วยงานสุขภาพไม่แนะนำให้ใช้ตัดสิน เนื้อหาในบทความนี้อ้างจากคำแนะนำของหน่วยงานสาธารณสุขและแถลงการณ์ของสมาคมวิชาชีพ ไม่ใช่งานวิจัยชิ้นใหม่
แพ้อาหารกับแพ้อาหารแฝง ต่างกันตรงไหน
การแพ้อาหารเกิดเมื่อระบบภูมิคุ้มกันมองอาหารชนิดหนึ่งเป็นภัย อาการเช่นผื่น หายใจมีเสียงวี้ด และคัน มักเริ่มเร็ว และเกิดได้แม้กินเข้าไปเพียงนิดเดียว สำนักงานบริการสุขภาพของไอร์แลนด์ (Health Service Executive หรือ HSE) ระบุว่าการแพ้อาหารอาจเป็นอันตรายถึงชีวิต
ภาวะไม่ทนต่ออาหารหรือแพ้อาหารแฝงเป็นอีกเรื่องหนึ่ง เพราะไม่เกี่ยวกับระบบภูมิคุ้มกัน อาการมักเริ่มหลังกินไปหลายชั่วโมง และมักเกิดเมื่อกินในปริมาณมาก HSE ระบุว่าภาวะนี้ไม่เป็นอันตรายถึงชีวิต ส่วนบริการสุขภาพแห่งชาติของอังกฤษ (NHS) ระบุว่าอาการอาจอยู่นานเป็นชั่วโมงหรือเป็นวัน และไม่ทำให้เกิดอาการแพ้รุนแรง
การแยกสองเรื่องนี้ให้ออกมีผลต่อการตัดสินใจจริง ถ้าเข้าใจว่าแพ้อาหารแฝงเป็นเรื่องภูมิคุ้มกัน เราอาจเชื่อผลตรวจที่ไม่มีหลักฐานรองรับ หรือเลี่ยงอาหารหลายอย่างโดยไม่จำเป็น

อาการที่พบบ่อยและควรสังเกต
NHS ระบุว่าอาการของภาวะไม่ทนต่ออาหารที่พบบ่อยคือท้องเสีย ท้องอืด ลมในท้อง และปวดท้อง อาการอื่นที่พบได้คือปวดหัว อ่อนเพลีย คลื่นไส้ ท้องผูก ปวดข้อ และผื่น HSE เพิ่มว่าอาจมีอาการคันตามผิวหนังด้วย
อาการเหล่านี้เกิดได้จากโรคอื่นอีกหลายโรค การสรุปเองว่าเป็นเพราะอาหารจึงเสี่ยงพลาด HSE แนะนำให้พบแพทย์ถ้ามีท้องเสีย ท้องอืด ปวดท้อง หรือผื่นบ่อยๆ โดยไม่รู้สาเหตุ ส่วน NHS แนะนำให้พบแพทย์ถ้าอาการเป็นซ้ำ ทั้งในผู้ใหญ่และเด็ก แพทย์อาจสั่งตรวจเลือดเพื่อหาสาเหตุอื่น หรือส่งต่อไปพบนักกำหนดอาหาร (dietitian)
จดบันทึกและงดอาหารทีละอย่างให้ถูกวิธี
วิธีเริ่มต้นที่ทั้ง HSE และ NHS แนะนำตรงกันคือทำบันทึกอาหารและอาการ (food and symptoms diary) แพทย์ใช้บันทึกนี้ดูว่าอาการเกิดหลังกินอะไร และเกิดเมื่อไร เพราะอาการของภาวะนี้มักมาช้า การจดเวลาจึงช่วยได้มาก
- จดทุกอย่างที่กินและดื่มในแต่ละวัน รวมถึงของว่างและเครื่องดื่ม
- จดอาการที่เกิดขึ้นและเวลาที่เริ่มมีอาการ
- ถ้าสงสัยอาหารชนิดใด ให้ปรึกษาแพทย์หรือนักกำหนดอาหารก่อนงด
- งดอาหารที่สงสัยทีละอย่าง ประมาณ 2 ถึง 6 สัปดาห์ ตามที่ HSE ระบุ
- หลังครบกำหนด ให้กลับมากินใหม่เพื่อดูว่าอาการกลับมาหรือไม่
การงดอาหารแล้วลองกลับมากินใหม่ (elimination diet) เป็นวิธีหลักที่ใช้ตรวจหาภาวะนี้ แต่ไม่ควรตัดอาหารหลายอย่างออกเองโดยไม่ปรึกษาใคร NHS เตือนว่าการตัดอาหารออกโดยไม่มีคำแนะนำอาจทำให้ขาดวิตามินและแร่ธาตุ โดยเฉพาะเด็กที่ต้องใช้สารอาหารเพื่อการเจริญเติบโต HSE ระบุว่าไม่ควรจำกัดอาหารของเด็กถ้าแพทย์หรือนักกำหนดอาหารไม่ได้แนะนำ
ทำไมผลตรวจ IgG ยังไม่ควรใช้ตัดสิน
สมาคมโรคภูมิแพ้และวิทยาภูมิคุ้มกันทางคลินิกแห่งแคนาดา (Canadian Society of Allergy and Clinical Immunology หรือ CSACI) ระบุในแถลงการณ์จุดยืนเมื่อปี 2012 ว่ามีการเสนอตรวจ IgG ต่ออาหารผ่านผู้ให้บริการสุขภาพทางเลือก คลินิกเสริม แพทย์บางราย และชุดตรวจจากร้านยา CSACI เรียกการตรวจนี้ว่า unvalidated form of testing คือการตรวจที่ยังไม่ผ่านการพิสูจน์ และระบุว่าไม่มีงานวิจัยรองรับการใช้ตรวจวินิจฉัยปฏิกิริยาต่ออาหาร
CSACI อธิบายว่า IgG ต่ออาหารเป็นเครื่องหมายของการสัมผัสและการทนต่ออาหาร คือร่างกายเคยกินอาหารนั้นและทนได้ ผลบวกจึงพบได้ในผู้ใหญ่และเด็กที่สุขภาพดี ผลตรวจที่ระบุว่าไวต่ออาหารหลายชนิดจึงอาจทำให้เลี่ยงอาหารโดยไม่จำเป็น CSACI เตือนว่าการวินิจฉัยผิดและการงดอาหารโดยไม่จำเป็นอาจทำให้คุณภาพชีวิตแย่ลง และเด็กอาจเติบโตช้าหรือขาดสารอาหารได้
มีความเสี่ยงอีกข้อ คือคนที่แพ้อาหารจริงอาจไม่มี IgG ต่ออาหารนั้นสูงขึ้น หากเชื่อผลตรวจแล้วกลับไปกินอาหารที่แพ้ก็อาจอันตราย CSACI จึงไม่สนับสนุนให้แพทย์หรือเภสัชกรเสนอการตรวจนี้ และระบุว่าการตรวจเลือดแทนการพบแพทย์เฉพาะทางด้านภูมิแพ้ไม่ได้ ด้าน NHS ก็ระบุว่าชุดตรวจที่บ้านที่อ้างว่าวินิจฉัยภาวะไม่ทนต่ออาหารได้ ยังมีหลักฐานจำกัดว่าแม่นยำ และอาจทำให้ถูกแนะนำให้เลี่ยงอาหารหลายอย่างจนเป็นอันตราย HSE ก็ระบุว่าชุดตรวจเชิงพาณิชย์ไม่มีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์และวินิจฉัยไม่ได้
อาการแบบไหนต้องรีบไปโรงพยาบาล
ถ้าหลังกินอาหารมีอาการบวมที่ริมฝีปาก ปาก ลิ้น หรือคอ หายใจลำบาก รู้สึกคอตีบ หรือเป็นลม ให้ถือเป็นอาการแพ้รุนแรงและรีบไปโรงพยาบาลทันที NHS ระบุอาการเหล่านี้เป็นสัญญาณที่ต้องเรียกความช่วยเหลือฉุกเฉิน อย่าเสียเวลาจดบันทึกหรือลองงดอาหารต่อ
ถ้าอาการเป็นแค่ท้องอืดหรือผื่นที่เกิดซ้ำ ให้เริ่มจากการจดบันทึกแล้วพบแพทย์หรือนักกำหนดอาหาร การตัดสินใจงดอาหารที่สงสัยควรทำร่วมกับผู้เชี่ยวชาญ เพื่อให้ยังได้สารอาหารครบ ก่อนเริ่มหรือเปลี่ยนการรักษาหรือแบบแผนการกินใดๆ ควรปรึกษาแพทย์หรือนักกำหนดอาหารก่อนทุกครั้ง
ที่มา: สำนักงานบริการสุขภาพของไอร์แลนด์ (HSE) หน้า Food intolerance, บริการสุขภาพแห่งชาติของอังกฤษ (NHS) หน้า Food intolerance (ทั้งสองเป็นคำแนะนำของหน่วยงานสาธารณสุข), สมาคมโรคภูมิแพ้และวิทยาภูมิคุ้มกันทางคลินิกแห่งแคนาดา (CSACI) Position statement on the testing of food-specific IgG (แถลงการณ์จุดยืนของสมาคมวิชาชีพ ปี 2012)







