โภชนาการพื้นฐานคือการกินให้หลากหลายและพอดี
โภชนาการพื้นฐานคือการเลือกกินอาหารที่หลากหลาย ให้ได้พลังงานและสารอาหารพอดีกับร่างกาย องค์การอนามัยโลก (World Health Organization หรือ WHO) ระบุว่าการกินที่ดีช่วยป้องกันภาวะทุพโภชนาการได้ทุกรูปแบบ และช่วยป้องกันโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) เช่น เบาหวาน โรคหัวใจ โรคหลอดเลือดสมอง และมะเร็ง
เรื่องนี้เกี่ยวกับทุกคนที่ต้องเลือกอาหารเองทุกวัน ไม่ว่าจะทำกับข้าวเอง ซื้อข้าวแกง หรือหยิบสินค้าจากชั้นวางในร้านสะดวกซื้อ ตัวเลขที่ยกมาเป็นคำแนะนำระดับทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำเฉพาะบุคคล
อาหารที่ควรกินเป็นประจำทุกวัน
WHO แนะนำให้คนอายุมากกว่า 10 ปี กินผักและผลไม้รวมกันอย่างน้อย 400 กรัมต่อวัน เด็กเล็กกว่านั้นต้องการน้อยกว่า คือ อย่างน้อย 250 กรัมสำหรับอายุ 2-5 ปี และ 350 กรัมสำหรับอายุ 6-9 ปี ตัวเลข 400 กรัมเป็นน้ำหนักของผักและผลไม้ที่กินจริง ลองนึกถึงมื้อหนึ่งที่มีผักผัดหรือสลัดหนึ่งจาน บวกผลไม้อีกหนึ่งถ้วย ก็เริ่มเข้าใกล้เป้าหมายแล้ว
ส่วนแป้งหรือคาร์โบไฮเดรต WHO ระบุว่าควรมาจากธัญพืชไม่ขัดสี ผัก ผลไม้ และถั่วเมล็ดแห้ง (pulses) เป็นหลัก ตัวอย่างธัญพืชไม่ขัดสีที่ WHO ยกไว้ ได้แก่ ข้าวโพด ข้าวฟ่าง ข้าวโอ๊ต ข้าวสาลี และข้าวกล้อง ส่วนถั่วเมล็ดแห้งที่ยกไว้คือ ถั่วเลนทิล ถั่วชิกพี ถั่วต่างๆ และถั่วลันเตาแห้ง
เรื่องไขมัน WHO แนะนำให้ไขมันทั้งหมดไม่เกิน 30% ของพลังงานที่ได้รับต่อวัน ไขมันอิ่มตัวไม่เกิน 10% และไขมันทรานส์ไม่เกิน 1% ไขมันไม่อิ่มตัวเป็นตัวเลือกที่ดีกว่า พบในปลา อะโวคาโด ถั่วเปลือกแข็ง และน้ำมันทานตะวัน ถั่วเหลือง คาโนลา และมะกอก ส่วนไขมันอิ่มตัวพบในเนื้อสัตว์ติดมัน เนย น้ำมันปาล์ม น้ำมันมะพร้าว ครีม ชีส เนยใส และน้ำมันหมู
ไขมันทรานส์ที่ผลิตในอุตสาหกรรมพบในอาหารอบ อาหารทอด และขนมหรืออาหารบรรจุหีบห่อสำเร็จรูป WHO แนะนำให้ลดไขมันรวมได้ด้วยการเลือกผลิตภัณฑ์นมไขมันต่ำ เนื้อสัตว์ไม่ติดมัน หรือตัดมันที่มองเห็นออกก่อนปรุง
น้ำตาลและเกลือ ตัวเลขที่ควรรู้
WHO กำหนดให้น้ำตาลอิสระ (free sugars) ควรน้อยกว่า 10% ของพลังงานต่อวัน หรือราว 50 กรัม (ประมาณ 12 ช้อนชาแบบตัก) สำหรับอาหาร 2,000 กิโลแคลอรี และถ้าลดลงถึง 5% อาจได้ประโยชน์เพิ่ม
น้ำตาลอิสระคือน้ำตาลที่ผู้ผลิต คนปรุง หรือผู้บริโภคเติมลงในอาหารและเครื่องดื่ม WHO ระบุด้วยว่าน้ำผลไม้ แม้ไม่เติมน้ำตาล ก็มีน้ำตาลอิสระในปริมาณมาก ดังนั้นเครื่องดื่มรสหวานหนึ่งแก้วจึงอาจใช้โควตาของวันไปได้มาก
สำหรับเกลือ WHO แนะนำให้ผู้ใหญ่กินน้อยกว่า 5 กรัมต่อวัน (เทียบเท่าโซเดียม 2 กรัม) และระบุว่าในหลายประเทศ เกลือส่วนใหญ่มาจากอาหารแปรรูป เช่น อาหารพร้อมกิน เนื้อสัตว์แปรรูป ชีส และขนมกรุบกรอบ ไม่ได้มาจากเกลือที่เติมเองตอนปรุง

วิธีอ่านฉลากโภชนาการทีละส่วน
ฉลากโภชนาการช่วยให้เทียบสินค้าชนิดเดียวกันได้ง่าย และต้องเริ่มอ่านที่ขนาดหน่วยบริโภค (serving size) ก่อน เพราะตัวเลขทุกช่อง รวมถึงพลังงาน เป็นปริมาณต่อหนึ่งหน่วยบริโภคเท่านั้น อย. สหรัฐฯ (US FDA) อธิบายไว้ในหน้า Nutrition Facts label ว่าหน่วยบริโภคสะท้อนสิ่งที่คนมักกินจริง ไม่ใช่คำแนะนำว่าควรกินเท่าไร ถ้ากินสองหน่วย ตัวเลขทุกช่องต้องคูณสอง
ตัวอย่างจาก FDA คือบรรจุภัณฑ์ที่มี 4 หน่วยบริโภค หนึ่งหน่วยให้พลังงาน 280 กิโลแคลอรี ถ้ากินหมดทั้งแพ็กจะได้ 1,120 กิโลแคลอรี FDA ใช้ 2,000 กิโลแคลอรีต่อวันเป็นแนวทางทั่วไป ความต้องการจริงของแต่ละคนต่างกันตามอายุ เพศ ส่วนสูง น้ำหนัก และการเคลื่อนไหว
ขั้นต่อไปคือ %DV (Percent Daily Value) ซึ่งบอกว่าหนึ่งหน่วยบริโภคให้สารอาหารนั้นกี่เปอร์เซ็นต์ของปริมาณอ้างอิงต่อวัน เกณฑ์ที่ FDA ให้ไว้คือ 5% หรือน้อยกว่าถือว่าต่ำ และ 20% หรือมากกว่าถือว่าสูง สารอาหารบางตัว เช่น น้ำตาลรวมและไขมันทรานส์ ไม่มีค่า %DV
เลือกสินค้าด้วยฉลากอย่างไรให้ได้ประโยชน์
FDA แนะนำให้เลือกอาหารที่ %DV สูงในใยอาหาร วิตามินดี แคลเซียม เหล็ก และโพแทสเซียม และเลือกที่ %DV ต่ำในไขมันอิ่มตัว โซเดียม และน้ำตาลที่เติม วิธีง่ายที่สุดคือหยิบสินค้าสองยี่ห้อที่เป็นประเภทเดียวกันมาเทียบ โดยดูที่หน่วยบริโภคเท่ากันก่อน แล้วค่อยเทียบช่องน้ำตาล ไขมันอิ่มตัว และโซเดียม
อีกจุดที่ควรเช็กคือจำนวนหน่วยบริโภคต่อขวดหรือต่อซอง เครื่องดื่มหนึ่งขวดอาจมีมากกว่าหนึ่งหน่วยบริโภค ตัวเลขบนฉลากจึงอาจเป็นต่อหน่วย ไม่ใช่ต่อขวด ถ้าดื่มหมดขวด ต้องคูณตามจำนวนหน่วย แล้วจึงนำไปเทียบกับเพดานน้ำตาลอิสระของ WHO ที่ราว 50 กรัมต่อวันสำหรับอาหาร 2,000 กิโลแคลอรี
ผู้ที่เป็นโรคเรื้อรัง ตั้งครรภ์ หรือมีข้อจำกัดด้านอาหาร ควรปรึกษาแพทย์ นักกำหนดอาหาร หรือเภสัชกรก่อนเปลี่ยนวิธีกินหรือเริ่มใช้อาหารเสริม
ที่มา: องค์การอนามัยโลก (WHO) เอกสารข้อเท็จจริงเรื่อง Healthy diet และ อย. สหรัฐฯ (US FDA) หน้า How to Understand and Use the Nutrition Facts Label







