ภัยแล้งไทยกลับมาเป็นเรื่องที่ต้องจับตาอีกครั้ง เพราะกรมอุตุนิยมวิทยาคาดว่าเอลนีโญจะแรงถึงระดับแรงมากช่วงเดือน ต.ค.-ธ.ค. 2569 และอาจรุนแรงกว่าเอลนีโญปี 2558 ตามรายงานการประชุมของสำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติ (สทนช.) ที่เผยแพร่เมื่อ 25 ต.ค. 2569 เกษตรกรนอกเขตชลประทานและพื้นที่ภาคเหนือเสี่ยงที่สุด ส่วนคนในเมืองยังไม่ต้องตื่นตระหนก เพราะน้ำต้นทุนตอนนี้ยังมีมากกว่าช่วงวิกฤตปี 2558 ชัดเจน
คำถามที่หลายคนสงสัยคือ ภัยแล้งยุคนี้หนักกว่าเมื่อก่อนจริงไหม บทความนี้เทียบปี 2558-2559 ซึ่งเป็นรอบที่แล้งหนักล่าสุด กับสถานการณ์ปี 2569 จากข้อมูลของหน่วยงานและเอกสารต้นทางที่ตรวจสอบได้
แล้งปี 2558-2559 น้ำในเขื่อนต่ำและนาปรังหด
กระทรวงเกษตรสหรัฐฯ (USDA) ระบุในรายงานเมื่อ ก.พ. 2560 ว่าไทยเจอภัยแล้งต่อเนื่อง 2 ปีจากเอลนีโญ น้ำชลประทานลดลง และพื้นที่ปลูกข้าวนาปรังเดือน ก.พ. 2559 เหลือราว 735,000 เฮกตาร์ ซึ่งต่ำสุดในรอบ 20 ปี
ภัยแล้งรอบนั้นกระทบภาคเกษตรแรงเพราะเขื่อนภูมิพลและเขื่อนสิริกิติ์เป็นแหล่งน้ำชลประทานของการปลูกข้าวถึง 80-90% เมื่อน้ำในสองเขื่อนนี้ไม่พอ ชาวนาจึงปลูกข้าวรอบแล้งได้น้อยลงตามไปด้วย
เรื่องนี้จบลงเมื่อฝนปี 2559 กลับมาเติมเขื่อนสำคัญ จนปริมาณน้ำสะสมในเขื่อนสำคัญสูงกว่าปีก่อนเกือบ 150% และรัฐบาลยกเลิกข้อจำกัดการปลูกข้าวนาปรังในเดือน ต.ค. 2559 ตามรายงานฉบับเดียวกัน บทเรียนคือภัยแล้งหนักเกิดเมื่อเอลนีโญแรงมาพร้อมน้ำต้นทุนในเขื่อนต่ำ และคลี่คลายได้เมื่อฝนฤดูถัดไปเติมน้ำกลับมา

เอลนีโญรอบนี้แรงกว่าแต่น้ำต้นทุนมากกว่า
ต้นปี 2569 ปริมาณฝนสะสมต่ำกว่าปกติ และกรมอุตุนิยมวิทยาคาดการณ์ตั้งแต่เดือน เม.ย. ว่าไทยมีแนวโน้มเข้าสู่ภาวะเอลนีโญช่วงกลางปี ตามข้อมูลที่กรมชลประทานรายงานและบทวิเคราะห์ของนายอรรถเศรษฐ์ เพชรมีศรี ที่ปรึกษาผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานครด้านการบริหารจัดการน้ำ เอลนีโญที่เริ่มต้นกลางปีจึงเดินมาถึงช่วงปลายปี และกรมอุตุนิยมวิทยาประเมินว่าอาจแรงมากช่วง ต.ค.-ธ.ค. 2569 ก่อนอ่อนลงแต่ยังส่งผลถึงกลางปี 2570
จุดต่างสำคัญคือน้ำต้นทุน ที่ประชุม สทนช. ระบุว่าปริมาณน้ำใช้การได้ในเขื่อนหลักลุ่มน้ำเจ้าพระยาปีนี้เพียงพอและสูงกว่าปี 2558 อย่างชัดเจน ขณะที่รายงานของกรมชลประทานระบุว่าน้ำในอ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่และขนาดกลางทั่วประเทศยังต่ำกว่าช่วงเดียวกันของปีก่อน แต่ไม่มีอ่างขนาดใหญ่แห่งใดต่ำกว่าเกณฑ์ควบคุมระดับน้ำ ความเสี่ยงจึงอยู่ที่ฝนทิ้งช่วงและน้ำที่จะเติมในรอบถัดไป ไม่ใช่น้ำในเขื่อนหมดเหมือนปี 2558
ที่ประชุม สทนช. ยังเตือนว่าเอลนีโญแรงไม่ได้แปลว่าทุกพื้นที่จะแล้งเท่ากัน บางพื้นที่ยังมีน้ำท่วมจากการระบายน้ำไม่ได้ เพราะหลายจุดมีการก่อสร้างและสิ่งกีดขวางทางน้ำ
ภัยแล้งไทยปีนี้ยังไม่ถึงขั้นวิกฤต
จนถึงวันที่ 25 ต.ค. 2569 ภัยแล้งปีนี้ยังไม่ถึงขั้นวิกฤต สทนช. รายงานว่าปริมาณฝนสะสมทั่วประเทศต่ำกว่าปกติ และพื้นที่ตอนบนของประเทศมีความเสี่ยงสูงที่ฝนจะทิ้งช่วงยาว กรมชลประทานรายงานว่าเขื่อนใหญ่ทุกแห่งยังอยู่เหนือเกณฑ์ต่ำสุด และกำลังเตรียมรับมือทั้งฝนหนักและการเก็บน้ำไว้ใช้ในฤดูแล้ง ตามคำสั่งนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์
จำนวนจังหวัดประสบภัยแล้งจะชัดเมื่อสิ้นฤดูฝนและกรมชลประทานจัดสรรน้ำฤดูแล้งเสร็จ ช่วงนั้นจึงเป็นจุดที่ต้องติดตามประกาศของหน่วยงานรัฐต่อ
เกษตรกรนอกเขตชลประทานต้องวางแผนน้ำ
สทนช. ขอให้เกษตรกรปลูกพืชตามแผนที่ภาครัฐกำหนด และติดตามประกาศทางการอย่างใกล้ชิด โดยเฉพาะผู้ที่อยู่นอกเขตชลประทาน เพราะกรมชลประทานเคยเตือนแล้วว่าพื้นที่กลุ่มนี้มีความเสี่ยงขาดน้ำสูงกว่า ผู้ใช้น้ำทั่วไปถูกขอให้ประหยัดน้ำและใช้อย่างมีประสิทธิภาพ
บทเรียนจากปี 2558-2559 ชี้ว่าการวางแผนล่วงหน้ามีผลมาก ปีนั้นรัฐต้องจำกัดการปลูกข้าวนาปรังเพราะน้ำไม่พอ ปีนี้กรมชลประทานจึงวางแผนบริหารน้ำล่วงหน้าและปรับแผนเพาะปลูกให้สอดคล้องกับน้ำที่มี ผู้อ่านที่ทำเกษตรควรตรวจแผนส่งน้ำของโครงการชลประทานในพื้นที่ก่อนตัดสินใจปลูกพืชรอบแล้ง
ที่มา: สทนช. และกรมชลประทาน (อ้างตามรายงานของกรุงเทพธุรกิจและฐานเศรษฐกิจ), กรมอุตุนิยมวิทยา (อ้างตามบทวิเคราะห์ของไทยพับลิก้า), USDA Foreign Agricultural Service ก.พ. 2560







