สังคมสูงวัยมาถึงไทยแล้ว สำนักงานสถิติแห่งชาติ (National Statistical Office) สำรวจในเดือนเมษายนถึงมิถุนายน 2567 พบว่าไทยมีประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไป 14.03 ล้านคน คิดเป็น 20.0% ของประชากรทั้งหมด ส่วนญี่ปุ่น สำนักงานคณะรัฐมนตรี (Cabinet Office) ระบุว่า ณ วันที่ 1 ต.ค. 2567 มีประชากรอายุ 65 ปีขึ้นไป 36.24 ล้านคน หรือ 29.3% ของประชากร 123.80 ล้านคน ตัวเลขสองฝั่งนับคนละเกณฑ์อายุ จึงเทียบตรงๆ ไม่ได้ แต่ดูทิศทางและผลกระทบที่ตามมาได้
สังคมสูงวัยของไทยอยู่ตรงไหนแล้ว
สำนักงานสถิติแห่งชาติสำรวจประชากรสูงอายุมาแล้ว 8 ครั้งตั้งแต่ปี 2537 ผลสำรวจปี 2567 เก็บข้อมูลจากครัวเรือนตัวอย่าง 86,880 ครัวเรือนทั่วประเทศ ผลชี้ว่าสัดส่วนผู้สูงอายุเพิ่มขึ้นต่อเนื่องจาก 6.8% ในปี 2537 (4.01 ล้านคน) เป็น 14.9% ในปี 2557 และ 20.0% ในปี 2567 สำนักงานระบุว่าไทยเข้าสู่ "สังคมสูงอายุอย่างสมบูรณ์" (Complete Aged Society) เมื่อมีผู้อายุ 60 ปีขึ้นไปเกิน 20% ของประชากรทั้งหมด
ขั้นถัดไปคือ "สังคมสูงอายุระดับสุดยอด" (Super Aged Society) ซึ่งหมายถึงมีผู้สูงอายุเกิน 28% สำนักงานสถิติแห่งชาติคาดว่าไทยจะก้าวไปถึงขั้นนี้ในไม่ช้า
เมื่อแยกดูในกลุ่มผู้สูงอายุ ราว 59.3% เป็นวัยต้น (60-69 ปี) 29.8% เป็นวัยกลาง (70-79 ปี) และ 10.9% เป็นวัยปลาย (80 ปีขึ้นไป) ผู้หญิงมีมากกว่าผู้ชายในทุกช่วงวัย โดยคิดเป็น 57.9% ของผู้สูงอายุทั้งหมด

ญี่ปุ่นอยู่ข้างหน้าไทยแค่ไหน
รายงานประจำปีว่าด้วยสังคมสูงวัยของสำนักงานคณะรัฐมนตรีญี่ปุ่น ฉบับเดือนมิถุนายน 2568 ระบุว่าผู้อายุ 65 ปีขึ้นไปในญี่ปุ่นมี 36.24 ล้านคน ในจำนวนนี้ผู้อายุ 65-74 ปีมี 15.47 ล้านคน (12.5% ของประชากร) ส่วนผู้อายุ 75 ปีขึ้นไปมี 20.78 ล้านคน (16.8%) ซึ่งมากกว่ากลุ่ม 65-74 ปีแล้ว รายงานเดียวกันคาดว่าในปี 2613 คนญี่ปุ่นทุก 2.6 คนจะมี 1 คนที่อายุ 65 ปีขึ้นไป
เหตุที่เทียบสองประเทศตรงๆ ไม่ได้คือญี่ปุ่นรายงานสัดส่วนผู้อายุ 65 ปีขึ้นไป ขณะที่สำนักงานสถิติแห่งชาติของไทยรายงานผู้อายุ 60 ปีขึ้นไป ตัวเลข 29.3% ของญี่ปุ่นกับ 20.0% ของไทยจึงไม่ใช่การเทียบแบบเดียวกัน สิ่งที่พูดได้อย่างปลอดภัยคือทั้งสองประเทศมีสัดส่วนผู้สูงอายุสูงและเพิ่มขึ้นต่อเนื่อง และญี่ปุ่นเดินมาไกลกว่า
ญี่ปุ่นเองก็ไม่ได้มองว่าอายุ 65 ปีคือเส้นแบ่งตายตัวอีกต่อไป แนวปฏิบัติด้านนโยบายสังคมสูงวัยที่คณะรัฐมนตรีญี่ปุ่นเห็นชอบเมื่อวันที่ 13 ก.ย. 2567 ระบุว่าคนญี่ปุ่นมีอายุขัยสูงเป็นอันดับต้นๆ ของโลก และไม่เหมาะที่จะปฏิบัติต่อผู้อายุ 65 ปีขึ้นไปเหมือนกันทั้งหมด
ผลกระทบที่เริ่มเห็นในครัวเรือนและตลาดแรงงาน
ผลสำรวจของสำนักงานสถิติแห่งชาติชี้ว่าภาระการดูแลผู้สูงอายุตกอยู่กับวัยทำงานมากขึ้น อัตราส่วนพึ่งพิงวัยสูงอายุเพิ่มจาก 10.7 ในปี 2537 เป็น 31.1 ในปี 2567 หมายความว่าประชากรวัยทำงาน (15-59 ปี) 100 คน ต้องรับผิดชอบดูแลผู้สูงอายุราว 31 คน อีกมุมหนึ่ง อัตราส่วนเกื้อหนุนลดจาก 9.3 เหลือ 3.2 คือวัยทำงานประมาณ 3 คนต่อผู้สูงอายุ 1 คน นอกจากนี้ ดัชนีการสูงอายุอยู่ที่ 127.4 คือมีผู้สูงอายุ 127.4 คน ต่อเด็กอายุต่ำกว่า 15 ปี 100 คน
รูปแบบการอยู่อาศัยเปลี่ยนไปด้วย ผู้สูงอายุ 64.5% อยู่กับบุคคลอื่น 22.6% อยู่ลำพังกับคู่สมรส และ 12.9% อยู่คนเดียว สัดส่วนผู้สูงอายุที่อยู่คนเดียวเพิ่มเกือบ 4 เท่า จาก 3.6% ในปี 2537 สำหรับการดูแล มีผู้สูงอายุเพียง 8.6% ที่มีผู้ดูแล แต่ในกลุ่มวัยปลายสัดส่วนนี้สูงถึง 32.8% ขณะที่กลุ่มวัยต้นมีเพียง 3.4% ญี่ปุ่นก็เจอแนวโน้มคล้ายกัน รายงานของสำนักงานคณะรัฐมนตรีระบุว่าในปี 2563 ผู้ชายอายุ 65 ปีขึ้นไปอยู่คนเดียว 15.0% และผู้หญิง 22.1% และคาดว่าจะเป็น 26.1% กับ 29.3% ในปี 2593
เรื่องรายได้ ผู้สูงอายุไทยที่ยังทำงานมี 34.0% ผู้ชายทำงาน 44.7% ผู้หญิง 26.2% เหตุผลหลักคือยังมีสุขภาพแข็งแรงและมีแรงทำงาน (51.5%) รองลงมาคือต้องหารายได้เลี้ยงครอบครัวหรือตนเอง (43.5%) แหล่งรายได้หลักของผู้สูงอายุคือบุตร 35.7% การทำงาน 33.9% เบี้ยยังชีพจากทางราชการ 13.3% และเงินบำเหน็จหรือบำนาญ 6.8% ฝั่งญี่ปุ่น ในปี 2567 ผู้อายุ 65-69 ปีมีงานทำ 53.6% อายุ 70-74 ปี 35.1% และอายุ 75 ปีขึ้นไป 12.0% และจำนวนผู้สูงอายุที่ทำงานเพิ่มขึ้นต่อเนื่อง 21 ปีติดต่อกัน
ทางออกที่หน่วยงานเสนอและสิ่งที่ผู้อ่านเตรียมได้
รายงานผลสำรวจของสำนักงานสถิติแห่งชาติมีข้อเสนอเชิงนโยบาย 3 ข้อ คือ ส่งเสริมระบบสวัสดิการด้านการเงินและสุขภาพ เพื่อให้ผู้สูงอายุไม่ต้องพึ่งการทำงานมากขึ้นเรื่อยๆ พัฒนางานและสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อผู้สูงอายุ เช่น ทำงานจากบ้านหรือเวลาทำงานที่ยืดหยุ่น และรณรงค์สร้างความตระหนักรู้และให้เกียรติผู้สูงอายุในสังคม เหตุผลที่สำนักงานให้ไว้คือผู้สูงอายุที่ยังทำงานหาเลี้ยงชีพ โดยเฉพาะกลุ่มที่สุขภาพแข็งแรง ช่วยลดภาระในครัวเรือนได้ แต่การทำงานของผู้สูงอายุอาจทำให้ความเสี่ยงต่อสุขภาพและคุณภาพชีวิตลดลง
อีกมิติที่สำนักงานสถิติแห่งชาติรายงานไว้คือการใช้เทคโนโลยี เอกสารผู้สูงอายุในโลกดิจิทัลของกองสถิติเศรษฐกิจ สำนักงานสถิติแห่งชาติ อ้างข้อมูลจากสรุปผลการใช้ไอซีทีของผู้สูงอายุ พ.ศ. 2567 ว่าผู้สูงอายุไทยมากกว่า 80.0% ใช้โทรศัพท์มือถือ และเกือบ 60.0% ใช้อินเทอร์เน็ตอย่างต่อเนื่อง สำนักงานมองว่านี่คือฐานที่ต่อยอดได้ เพราะหากผู้สูงอายุเข้าไม่ถึงเทคโนโลยี อาจเสียโอกาสในการเข้าถึงข้อมูลและบริการด้านสุขภาพที่ย้ายขึ้นไปอยู่บนออนไลน์มากขึ้น
ตัวเลขของญี่ปุ่นชี้ว่าการมีอายุยืนไม่ได้แปลว่าสุขภาพดีเสมอไป ในปี 2565 อายุขัยที่ปราศจากข้อจำกัดด้านสุขภาพของผู้ชายญี่ปุ่นอยู่ที่ 72.57 ปี และผู้หญิง 75.45 ปี ซึ่งแทบไม่ต่างจากปี 2562 สำหรับผู้อ่านที่อยู่ในวัยทำงาน ข้อมูลทั้งหมดนี้บอกว่าการเตรียมรายได้หลังเกษียณและการวางแผนดูแลพ่อแม่ในบ้านเป็นเรื่องใกล้ตัวกว่าที่คิด เพราะแหล่งรายได้หลักของผู้สูงอายุไทยกลุ่มใหญ่ที่สุดยังเป็นบุตร
ที่มา: สำนักงานสถิติแห่งชาติ รายงานการสำรวจประชากรสูงอายุในประเทศไทย พ.ศ. 2567 และเอกสารผู้สูงอายุในโลกดิจิทัลของกองสถิติเศรษฐกิจ สำนักงานสถิติแห่งชาติ สำนักงานคณะรัฐมนตรีญี่ปุ่น (Cabinet Office) Annual Report on the Ageing Society FY2025







