Deepfake คืออะไร ปลอมหน้าปลอมเสียงเหมือนจริง ป้องกันตัวอย่างไรและกฎหมายไทยว่าอย่างไร

เทคนิคเดียวกันนี้ใช้ได้กับทั้งภาพ วิดีโอ และเสียง ผลที่ตามมาคือคลิปที่เห็นว่าใครคนหนึ่งพูดหรือทำอะไรบางอย่าง หรือเสียงที่ได้ยินทางโทรศัพท์ อาจไม่ใช่ของคนคนนั้นจริง ผู้อ่านจึงควรมองคลิปและเสียงที่กระตุ้นอารมณ์หรือเร่งให้ตัดสินใจด้วยความระมัดระวังเป็นพิเศษ

มิจฉาชีพใช้ Deepfake กับระบบพิสูจน์ตัวตนอย่างไร

ETDA เตือนว่าระบบยืนยันตัวตนด้วยใบหน้าหรือเสียง (biometrics) เสี่ยงถูกสวมรอย ถ้าระบบไม่ตรวจว่าคนที่อยู่หน้ากล้องเป็นคนจริง การตรวจแบบนี้เรียกว่า Liveness Detection ซึ่งช่วยแยกคนจริงออกจากภาพหรือวิดีโอที่เตรียมมาหลอกระบบ

ETDA จำแนกการโจมตีระบบ Digital ID ไว้เป็น 3 แบบ แบบแรกคือลงทะเบียนปลอม ใช้วิดีโอ Deepfake ผ่านขั้นตอน e-KYC (การยืนยันตัวตนทางอิเล็กทรอนิกส์) เพื่อสร้าง Digital ID ในชื่อคนอื่น แบบที่สองคือปลอมตอนทำธุรกรรม โดยเปิดวิดีโอใบหน้าเหยื่อที่ขยับได้ให้ระบบจดจำใบหน้าดู แบบที่สามคือปลอมด้วยภาพนิ่งหรือหน้ากาก เช่น ภาพถ่ายความละเอียดสูง วิดีโอที่อัดไว้ หรือหน้ากาก 3 มิติ

เรื่องนี้ชี้ว่าใบหน้าเพียงอย่างเดียวไม่ควรเป็นด่านสุดท้ายของธุรกรรมสำคัญ ผู้ให้บริการต้องมีการตรวจว่าเป็นคนจริง ส่วนผู้ใช้เองก็ต้องระวังไม่ให้ภาพหน้าและวิดีโอของตัวเองตกอยู่ในมือคนที่ไม่ควรมี

เสียงปลอมและข้อความหลอกที่สร้างด้วย AI

สำนักงานสอบสวนกลางสหรัฐ (FBI) ผ่านศูนย์รับเรื่องร้องเรียนอาชญากรรมทางอินเทอร์เน็ต (IC3) ออกประกาศเตือนเมื่อ 15 พ.ค. 2568 ว่าตั้งแต่เดือน เม.ย. 2568 มีผู้ไม่หวังดีส่งข้อความและข้อความเสียงที่สร้างด้วย AI ปลอมเป็นเจ้าหน้าที่ระดับสูงของสหรัฐ เพื่อสร้างความคุ้นเคยก่อนหลอกเอาบัญชีส่วนตัวของเหยื่อ

ประกาศฉบับเดียวกันระบุว่าเสียงที่ AI โคลนอาจใกล้เคียงเสียงจริงมาก และข้อความหลอกมักแอบอ้างเป็นคนรู้จักหรือคนในครอบครัว ผู้ถูกหลอกจึงอาจเชื่อเพราะคุ้นกับเสียงหรือชื่อที่ได้ยิน FBI แนะนำให้ฟังน้ำเสียง การเลือกใช้คำ และอาการสายหน่วงด้วย แต่ไม่ควรใช้เพียงการฟังเป็นเกณฑ์ตัดสิน ควรยืนยันตัวตนผ่านช่องทางอื่นเสมอ

วิธีป้องกันตัวจาก Deepfake

ETDA แนะนำไว้เมื่อ 17 มิ.ย. 2567 ว่าการสแกนใบหน้าควรใช้เฉพาะธุรกรรมสำคัญและกับแอปที่น่าเชื่อถือ เพราะใบหน้าเป็นข้อมูลส่วนบุคคล ไม่ควรติดตั้งแอปหรือสแกนใบหน้าตามคำสั่งของคนแปลกหน้าที่อ้างเป็นเจ้าหน้าที่รัฐ และไม่ควรเปิดเผยรหัสสำคัญ เช่น รหัสผ่าน PIN หรือ OTP

ETDA ระบุว่ามิจฉาชีพสวมรอยด้วยใบหน้าอย่างเดียวไม่ได้ เพราะธุรกรรมธนาคารต้องใช้ร่วมกับแอปที่ลงทะเบียนไว้ มือถือเครื่องที่ผูกไว้ และรหัสของเจ้าของบัญชี ถ้าไม่มีสามอย่างนี้อยู่ในมือ การมีแค่ภาพหน้าหรือวิดีโอก็ไม่พอจะทำธุรกรรมแทนเจ้าของ

เมื่อเจอสายหรือข้อความน่าสงสัย FBI แนะนำให้ทำตามนี้

• หาเบอร์ของบุคคลนั้นจากช่องทางที่เชื่อถือได้ แล้วโทรกลับเพื่อยืนยัน
• ไม่กดลิงก์ในอีเมลหรือข้อความ จนกว่าจะยืนยันตัวผู้ส่งได้เอง
• ไม่โอนเงิน ส่งบัตรของขวัญ หรือส่งคริปโตให้คนที่รู้จักผ่านทางออนไลน์หรือโทรศัพท์เท่านั้น
• เปิดการยืนยันตัวตนหลายขั้นตอนให้บัญชีสำคัญ
• ไม่บอกรหัสยืนยันให้ใครทางอีเมล ข้อความ หรือแอปแชต
• ตกลงคำลับกับคนในครอบครัวไว้ใช้ยืนยันตัวตนกันเอง

หลักร่วมของคำแนะนำทั้งหมดคือไม่ตัดสินใจจากสิ่งที่เห็นหรือได้ยินในช่องทางเดียว โดยเฉพาะเมื่อมีการขอเงินหรือขอรหัส ถ้าสายที่เสียงเหมือนญาติขอให้โอนเงินด่วน ให้วางสายแล้วโทรกลับเบอร์ที่เก็บไว้เอง

กฎหมายไทยเอาผิดการตัดต่อภาพอย่างไร

ตามคำอธิบายของ ETDA การตัดต่อหรือดัดแปลงภาพของผู้อื่นแล้วนำเข้าสู่ระบบคอมพิวเตอร์ จนผู้ถูกกล่าวถึงเสียหายหรือเสียชื่อเสียง อาจผิด พ.ร.บ.ว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์ มาตรา 16 โทษจำคุกไม่เกิน 3 ปี และปรับไม่เกิน 200,000 บาท ถ้าเป็นภาพของผู้เสียชีวิต พ่อ แม่ คู่สมรส หรือบุตรของผู้ตายร้องทุกข์แทนได้

ETDA ยังระบุว่าการกระทำเดียวอาจผิดได้หลายกฎหมาย เช่น หมิ่นประมาทตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 328 การแชร์คลิปปลอมต่อโดยไม่ตรวจสอบจึงมีความเสี่ยงทางกฎหมายได้เช่นกัน ETDA เห็นว่าการรับมือ Deepfake ต้องใช้ทั้งเทคโนโลยี มาตรการทางกฎหมาย และการสร้างความตระหนักรู้ในสังคมควบคู่กัน

ที่มา: สำนักงานพัฒนาธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ (ETDA) บทความภัยคุกคามจาก Deepfake ต่อการพิสูจน์ตัวตนทางดิจิทัล, ETDA บทความสแกนใบหน้าอย่างไรให้ไม่ถูกสวมรอย, ETDA บทความโพสต์เกรียนเสี่ยงติดคุก, FBI IC3 ประกาศ I-051525-PSA