การดูแลตัวเองไม่จำเป็นต้องเริ่มจากการซื้อของ องค์การอนามัยโลก (World Health Organization หรือ WHO) นิยามการดูแลตัวเอง (self-care) ว่าเป็นความสามารถของบุคคล ครอบครัว และชุมชนในการส่งเสริมและรักษาสุขภาพของตนเอง ป้องกันโรค และรับมือกับความเจ็บป่วย โดยจะมีหรือไม่มีบุคลากรสาธารณสุขช่วยก็ได้ ตัวอย่างที่ WHO ยกไว้เป็นเรื่องพื้นฐานของชีวิตประจำวัน ได้แก่ กินอาหารที่มีประโยชน์ ออกกำลังกาย นอนให้พอ และเชื่อมต่อกับผู้คน
คำว่า self-care ถูกใช้กันมากในโซเชียล ตั้งแต่ครีมบำรุงไปจนถึงแพ็กเกจสปาวันหยุด สินค้าเหล่านี้อาจทำให้รู้สึกดีได้ แต่เมื่อดูนิยามของ WHO จะเห็นว่าแกนของการดูแลตัวเองอยู่ที่พฤติกรรมในชีวิตประจำวันและการรู้ว่าตัวเองต้องการอะไร บทความนี้ไล่ดูว่านิยามดังกล่าวหมายถึงอะไรในชีวิตจริง โดยเน้นด้านใจ
การดูแลตัวเองตามนิยาม WHO มีอะไรบ้าง
WHO แบ่งเรื่องนี้เป็นสองส่วน ส่วนแรกคือการเลือกวิถีชีวิต เช่น กินอาหารที่มีประโยชน์ ขยับร่างกายให้สม่ำเสมอ ไม่สูบบุหรี่ หลีกเลี่ยงแอลกอฮอล์ นอนหลับให้พอ และไม่ตัดขาดจากคนรอบข้าง ทั้งหมดนี้ไม่ต้องใช้เงินก้อนใหญ่ และเป็นสิ่งที่ทำได้ทุกวัน
ส่วนที่สองคือเครื่องมือดูแลสุขภาพที่ผ่านการพิสูจน์แล้ว WHO เรียกว่า self-care interventions และอธิบายว่าเป็นเครื่องมือที่มีหลักฐานรองรับและมีคุณภาพสูง เช่น ชุดตรวจด้วยตัวเอง (อย่างชุดตรวจเอชไอวีหรือตรวจการตั้งครรภ์) อุปกรณ์ติดตามโรคอย่างเบาหวานและความดันโลหิตสูง รวมถึงยาบางชนิด เช่น พาราเซตามอล ตัวอย่างเหล่านี้ชี้ว่าการดูแลตัวเองในความหมายของ WHO คือการมีข้อมูลและเครื่องมือที่เหมาะกับสภาพร่างกายของตัวเอง ไม่ได้วัดกันที่ราคาหรือความหรูของผลิตภัณฑ์
WHO ยังระบุว่าแนวทางนี้มองคนแบบองค์รวม คือคำนึงถึงสถานการณ์ ความต้องการ และความชอบของแต่ละคนตลอดช่วงชีวิตและสภาพแวดล้อม จึงไม่มีสูตรเดียวที่ใช้ได้กับทุกคน
นอนให้พอคือการดูแลทั้งกายและใจ
ในรายการของ WHO การนอนเป็นสิ่งที่เข้าถึงง่ายที่สุดข้อหนึ่ง คำถามเรื่องความเครียดของ WHO ระบุว่าการนอนให้เพียงพอสำคัญทั้งต่อร่างกายและจิตใจ และแนะนำให้เข้านอนและตื่นเป็นเวลา รวมถึงลดการใช้หน้าจอก่อนนอน ผู้ที่ไถฟีดจนดึกแล้วรู้สึกล้าในวันรุ่งขึ้น จึงมีเหตุผลที่จะลองเปลี่ยนที่จุดนี้ก่อนซื้ออะไรเพิ่ม
ศูนย์ควบคุมและป้องกันโรคของสหรัฐ (Centers for Disease Control and Prevention หรือ CDC) ระบุว่าผู้ใหญ่อายุ 18-60 ปีควรนอนอย่างน้อย 7 ชั่วโมง อายุ 61-64 ปีควรนอน 7-9 ชั่วโมง และอายุ 65 ปีขึ้นไปควรนอน 7-8 ชั่วโมง CDC ยังบอกว่าการนอนที่ดีจำเป็นต่อสุขภาพและความเป็นอยู่ทางอารมณ์ และประโยชน์ข้อหนึ่งของการนอนให้พอคือช่วยลดความเครียดและทำให้อารมณ์ดีขึ้น ตัวเลขนี้เป็นแนวทางของหน่วยงานสหรัฐ หน่วยงานไทยอาจให้คำแนะนำต่างออกไปเล็กน้อย

คุยกับคนที่ไว้ใจ และรู้ว่าเมื่อไรควรขอความช่วยเหลือ
การพูดออกมาว่า "ไม่ไหว" ก็เป็นการดูแลตัวเอง WHO แนะนำให้แบ่งปันความกังวลและความรู้สึกกับคนที่ไว้ใจ และระบุว่าการเชื่อมต่อกับผู้อื่นช่วยให้อารมณ์ดีขึ้นและลดความเครียดได้ WHO ยังแนะนำให้จัดตารางประจำวันที่มีเวลาสำหรับกิจกรรมผ่อนคลาย และจำกัดการรับข่าวสารถ้าข่าวทำให้เครียดมากขึ้น
เมื่อรับมือความเครียดเองไม่ไหว WHO แนะนำให้ปรึกษาผู้ให้บริการสุขภาพที่ไว้ใจได้ และเตือนว่าถ้าอาการเครียดอยู่นานจนกระทบการใช้ชีวิตประจำวัน อาจเป็นสัญญาณของภาวะสุขภาพจิตที่ต้องได้รับการรักษา การดูแลตัวเองจึงรวมถึงการรู้ขีดจำกัดของตัวเองด้วย
ในไทย กรมสุขภาพจิตมีสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ให้บริการตลอด 24 ชั่วโมง ไม่มีค่าใช้จ่าย และมีระบบตรวจสุขภาพใจออนไลน์ที่เว็บไซต์ checkin.dmh.go.th ผู้ที่รู้สึกว่าความเหนื่อยล้าหนักเกินกว่าจะจัดการเองสามารถเริ่มจากช่องทางเหล่านี้ได้
ก่อนกดสั่งของ ลองถามตัวเองว่าต้องการอะไร
ถ้านิยามของ WHO เป็นเกณฑ์ การดูแลตัวเองที่ได้ผลคือสิ่งที่ตอบความต้องการของร่างกายและใจในเวลานั้น เช่น ถ้าเหนื่อยเพราะนอนไม่พอ ทางออกที่ตรงจุดคือการจัดเวลาเข้านอนใหม่ ถ้าเครียดจากเรื่องที่แบกไว้คนเดียว ทางออกที่ตรงจุดคือการคุยกับใครสักคน ส่วนครีมหรือสปาอาจเป็นรางวัลให้ตัวเองได้ แต่ไม่ได้อยู่ในรายการหลักที่ WHO ยกขึ้นมา
การดูแลตัวเองไม่ต้องสมบูรณ์แบบและไม่ต้องทำครบทุกข้อในวันเดียว เริ่มจากข้อที่ใกล้ตัวที่สุด เช่น เข้านอนให้เป็นเวลาขึ้น วางหน้าจอก่อนนอน หรือโทรหาคนที่ไว้ใจ แล้วค่อยปรับตามสภาพของตัวเอง หากมีอาการเครียด นอนไม่หลับ หรือเศร้าต่อเนื่อง ควรปรึกษาแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิตก่อนเริ่มหรือเปลี่ยนวิธีดูแลตัวเอง รวมถึงก่อนใช้ยาหรืออาหารเสริมใดๆ
ที่มา: องค์การอนามัยโลก (WHO) เอกสารข้อมูลเรื่องการดูแลตัวเองเพื่อสุขภาพและความเป็นอยู่ที่ดี และคำถามคำตอบเรื่องความเครียด, ศูนย์ควบคุมและป้องกันโรคของสหรัฐ (CDC) หน้าข้อมูลเรื่องการนอนหลับ, กรมสุขภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข ระบบตรวจสุขภาพใจออนไลน์







